MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS
Kikwete: Mfumo wa Vyama Vingi Ni Msingi wa Uwajibikaji na Upanuzi wa Demokrasia
Kauli kuhusu nafasi ya ushindani wa kisiasa, uwajibikaji wa Serikali na umuhimu wa kutumia hoja katika kuimarisha demokrasia ya Tanzania.
“
NUKUU HALISI · KISWAHILI
Ni mfumo ambao unaiwajibisha Serikali. Ni mfumo mzuri kwa upanuzi wa demokrasia.
Kauli ya Rais Jakaya Mrisho Kikwete kuhusu mfumo wa vyama vingi vya siasa na nafasi yake katika uwajibikaji wa Serikali.
Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania wakati wa kutoa kauli
TAREHE YA KAULI
20 Juni 2014
MAHALI
Chuo cha Taifa cha Ulinzi, Kunduchi, Dar es Salaam
TUKIO
Mhadhara kuhusu Usalama wa Taifa na majibu kwa maswali ya wanafunzi
Tofauti ya tarehe: Ikulu ilichapisha taarifa hii tarehe 21 Juni 2014, ikieleza kuwa kauli ilitolewa wakati wa mhadhara wa tarehe 20 Juni 2014.
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Mfumo wa vyama vingi na mjadala kuhusu nafasi yake katika siasa za Tanzania
Dkt. Kikwete alitoa kauli hii tarehe 20 Juni 2014 alipokuwa akitoa mhadhara kuhusu usalama wa taifa katika Chuo cha Taifa cha Ulinzi kilichopo Kunduchi, Dar es Salaam. Kwa mujibu wa taarifa ya Ikulu iliyochapishwa siku iliyofuata, kauli hiyo ilitolewa alipokuwa akijibu swali la mwanafunzi kutoka Kenya kuhusu uhusiano kati ya mfumo wa vyama vingi, umoja wa kitaifa na mabadiliko ya kisiasa nchini Tanzania.
Swali hilo lilihusu suala muhimu katika historia ya kisiasa ya Tanzania: namna nchi inavyoweza kuruhusu ushindani wa vyama na mitazamo tofauti huku ikiendelea kulinda umoja wa kitaifa na utulivu. Katika kujibu, Kikwete alieleza kuwa mfumo wa vyama vingi umepanua wigo wa kisiasa, umewapa wananchi nafasi ya kuchagua vyama wanavyovipenda na kuifanya Serikali iwajibike zaidi.
Taarifa ya Ikulu inaonyesha kuwa hakuzungumzia manufaa ya mfumo huo pekee. Pia alisisitiza umuhimu wa kufuata sheria na kutumia hoja badala ya nguvu katika ushindani wa kisiasa. Kwa hiyo, kauli hii inapaswa kueleweka pamoja na hoja yake pana kuhusu namna demokrasia inavyoweza kuendelezwa bila kuhatarisha amani na usalama wa nchi.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Ushindani wa kisiasa unaweza kuimarisha uwajibikaji wa Serikali
Sehemu ya kwanza ya nukuu inasema: “Ni mfumo ambao unaiwajibisha Serikali.” Hapa, hoja kuu ni kwamba kuwepo kwa vyama mbalimbali kunaweza kupanua nafasi ya kuchunguza, kujadili na kutathmini maamuzi ya Serikali. Vyama vinaposhiriki katika mijadala ya kisiasa, vinaweza kuibua maswali kuhusu matumizi ya rasilimali za umma, vipaumbele vya maendeleo na utekelezaji wa ahadi kwa wananchi.
Hata hivyo, uwepo wa vyama vingi peke yake hauhakikishi uwajibikaji. Ufanisi wake hutegemea pia namna taasisi zinavyofanya kazi, sheria zinavyotekelezwa, wananchi wanavyopata taarifa na maoni tofauti yanavyoweza kusikilizwa. Kwa maana hiyo, nukuu inaelekeza kwenye uwezo wa mfumo wa kisiasa, si uthibitisho kwamba kila taasisi au kila mhusika atawajibika katika mazingira yote.
Sehemu ya pili, “Ni mfumo mzuri kwa upanuzi wa demokrasia,” inaunganisha ushindani wa vyama na kupanuka kwa ushiriki wa kisiasa. Demokrasia hapa haimaanishi kuwepo kwa vyama vingi kwa jina tu; inahusu pia nafasi ya wananchi kuchagua, kutoa maoni, kujadili sera na kushiriki katika maisha ya umma kwa kufuata sheria.
Kwa pamoja, sentensi hizi mbili zinaweka msisitizo katika uhusiano kati ya ushindani wa kisiasa na uwajibikaji. Mfumo wa vyama vingi unaweza kutoa nafasi ya kusimamia Serikali kwa njia tofauti, lakini thamani yake hupimwa pia kwa namna nafasi hizo zinavyotumika katika vitendo.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Demokrasia, uwajibikaji na umoja wa kitaifa
Katika historia ya Tanzania, mjadala kuhusu mfumo wa vyama vingi umehusisha masuala ya uwakilishi wa wananchi, ushindani wa kisiasa, utendaji wa Serikali na namna ya kudumisha umoja wa taifa. Kauli ya Kikwete ni sehemu ya mjadala huo kwa sababu inatambua manufaa ya ushindani wa kisiasa huku ikihusisha mfumo huo na wajibu wa Serikali kuwajibika.
Kwa upande wa utawala, uwajibikaji unahitaji zaidi ya kuwepo kwa wakosoaji wa Serikali. Unahitaji pia majibu yanayoweza kuchunguzwa, taarifa zinazopatikana kwa wakati, taasisi zinazotekeleza majukumu yake na taratibu zinazowezesha maamuzi ya umma kutathminiwa.
Kauli hii pia inaweka suala la amani ndani ya mjadala wa demokrasia. Katika taarifa hiyo hiyo, Kikwete alionya kuhusu matumizi ya nguvu na kusisitiza kupambana kwa hoja. Hii inaonyesha kuwa msimamo alioueleza ulihusisha ushindani wa kisiasa pamoja na umuhimu wa sheria na utulivu.
Kwa Tanzania, changamoto ni kuhakikisha kuwa tofauti za kisiasa zinaweza kujadiliwa kwa uwazi na kwa kuheshimiana, huku haki, wajibu na taratibu za kisheria zikizingatiwa. Umoja wa kitaifa na ushindani wa kisiasa si lazima viwe vitu vinavyopingana; uhusiano wake hutegemea namna taasisi na wahusika wanavyosimamia tofauti zao.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Kutoka kurejeshwa kwa mfumo wa vyama vingi hadi mjadala wa mwaka 2014
Tanzania ilirejea kwenye mfumo wa vyama vingi vya siasa mwaka 1992, wakati wa uongozi wa Rais Ali Hassan Mwinyi. Hivyo, kauli ya Kikwete ya mwaka 2014 haikuwa tangazo la kuanzisha mfumo huo, bali ilikuwa tathmini ya nafasi yake baada ya mfumo wa vyama vingi kuwa sehemu ya maisha ya kisiasa nchini kwa zaidi ya miongo miwili.
Kufikia mwaka 2014, mjadala kuhusu demokrasia ulihusisha pia namna vyama vinavyoshiriki katika ushindani wa kisiasa, namna Serikali inavyopokea ukosoaji na namna masuala ya kitaifa yanavyojadiliwa. Katika mhadhara wake, Kikwete alitaja uwezekano wa wananchi kuamua kujiunga na chama wanachokipenda na alieleza kuwa mitazamo tofauti inaweza kusaidia hata chama chake kuimarika.
Kauli hii ina maana katika muktadha huo kwa sababu inatambua kwamba ushindani wa kisiasa unaweza kuwa na manufaa zaidi ya ushindani wa kupata madaraka. Unaweza pia kutoa nafasi ya kutathmini sera na maamuzi. Hata hivyo, maelezo haya yanahusu mtazamo alioueleza katika hotuba; yenyewe pekee hayathibitishi kiwango ambacho manufaa hayo yalipatikana katika kila kipindi au taasisi.
KAULI KATIKA VITENDO
Tofauti kati ya kueleza manufaa ya mfumo na kuthibitisha utekelezaji wake
Hatua iliyothibitishwa: Taarifa rasmi ya Ikulu inaweka kumbukumbu ya mhadhara wa Kikwete kuhusu usalama wa taifa na majibu yake kuhusu mfumo wa vyama vingi. Katika majibu hayo, alieleza kwamba mfumo huo umepanua wigo wa kisiasa na unaweza kuiwajibisha Serikali.
Uhusiano na kauli: Mhadhara huo ni ushahidi wa moja kwa moja wa msimamo alioutoa kuhusu demokrasia, uwajibikaji na ushindani wa kisiasa. Hata hivyo, kutoa maelezo ya kuunga mkono mfumo wa vyama vingi si sawa na kuthibitisha kwamba hatua maalumu ya sera ilitekelezwa kutokana na kauli hiyo.
Muktadha wa wakati: Kauli ilitolewa tarehe 20 Juni 2014, katika kipindi cha urais wa Kikwete, wakati mjadala kuhusu demokrasia na mchakato wa kupata Katiba mpya ukiendelea nchini. Taarifa ya Ikulu kuhusu mhadhara huo ndiyo msingi wa kuthibitisha mazingira ya kauli.
Matokeo: Taarifa hiyo inathibitisha yaliyosemwa na mazingira ya majibu yake. Haitoshi, yenyewe pekee, kupima kiwango cha uwajibikaji kilichofikiwa au kuthibitisha kuwa kauli hiyo ilisababisha mabadiliko fulani ya kisiasa.
WAKATI ULIOPITA, SASA NA BAADAYE
Maana ya kauli katika vipindi tofauti
Kauli hii inaweza kusomwa kwa kuzingatia mazingira ya mwaka 2014 na maswali ambayo mfumo wa vyama vingi unaendelea kuibua kuhusu uwajibikaji na ushiriki wa wananchi.
2014
Wakati wa Kauli
Kikwete alieleza kuwa mfumo wa vyama vingi umepanua wigo wa kisiasa na kwamba unaweza kuiwajibisha Serikali. Alisisitiza pia umuhimu wa kufuata sheria na kutumia hoja badala ya nguvu katika ushindani wa kisiasa.
LEO
Maswali ya Uwajibikaji
Kauli hii inaweza kutumika kutathmini maswali mahususi: Je, wananchi wana nafasi ya kueleza mitazamo yao? Je, hoja zinazotolewa kuhusu maamuzi ya umma zinapata majibu yanayoweza kuchunguzwa? Je, ushindani wa kisiasa unaendana na sheria na heshima kwa wengine?
KESHO
Mustakabali wa Demokrasia
Kwa vizazi vijavyo, kauli hii inaweza kusaidia kujadili namna ya kujenga taasisi zinazowajibika, kuimarisha utamaduni wa hoja na kuhifadhi nafasi ya wananchi kushiriki katika maamuzi ya umma. Maana yake itategemea pia ushahidi wa namna misingi hiyo inavyotekelezwa.
MWANGWI WA KAULI
Uwajibikaji ni suala la mfumo na namna taasisi zinavyofanya kazi
Kauli ya Kikwete inaweka wazi uhusiano anaouona kati ya mfumo wa vyama vingi na uwezo wa kuiwajibisha Serikali. Lakini katika kutathmini demokrasia, swali si idadi ya vyama pekee. Ni muhimu pia kuangalia kama wananchi wanaweza kushiriki katika mijadala ya umma, kama hoja zinapewa nafasi na kama taasisi zinatoa majibu yanayoweza kuthibitishwa.
Kwa hiyo, thamani ya kauli hii katika mjadala wa sasa haipo katika kuichukulia kama hitimisho la mwisho kuhusu hali ya demokrasia, bali katika kuitumia kama msingi wa kuuliza maswali kuhusu uwajibikaji, sheria, ushindani wa kisiasa na namna tofauti zinavyoshughulikiwa kwa amani.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu imehifadhiwa kama ilivyo katika taarifa rasmi ya Ikulu, bila kubadilisha maneno yake. Tarehe ya kauli ni 20 Juni 2014; tarehe 21 Juni 2014 ni tarehe ya kuchapishwa kwa taarifa ya Ikulu. Maelezo kuhusu muktadha, maana na umuhimu wa kauli ni uchambuzi wa kihistoria wa Maktaba, si sehemu ya maneno yaliyosemwa na Rais. Maktaba inaitumia taarifa rasmi kama chanzo cha msingi cha nukuu na haidai kuwa kauli hiyo pekee inathibitisha matokeo yote ya mfumo wa vyama vingi.
