MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS
Kikwete: Nataka Gesi Asilia Iwe Mwanzo wa Tanzania Yenye Ustawi
“
Nataka na natamani kuwa Rais wa mwisho wa Tanzania kuongoza nchi masikini.
Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete
Cheo Wakati wa Kauli
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
Tarehe
4 Agosti 2014
Mahali
Washington, D.C., Marekani
Tukio / Hotuba
Mazungumzo kuhusu mustakabali wa Tanzania baada ya ugunduzi wa gesi asilia
MUKTADHA WA KAULI
Ugunduzi wa gesi uliweka mbele swali la namna rasilimali za taifa zitakavyowanufaisha wananchi
Tarehe 4 Agosti 2014, Rais Jakaya Mrisho Kikwete alizungumza
katika Kituo cha Kimataifa cha Maendeleo
(Center for Global Development) mjini Washington,
D.C., kuhusu mustakabali wa Tanzania baada ya ugunduzi wa gesi
asilia. Mada ya mazungumzo hayo ilikuwa
Future of Tanzania Following the Discoveries of Gas.
Wakati huo, ugunduzi mkubwa wa gesi katika maeneo ya bahari
ulikuwa umeongeza matarajio kuhusu nafasi ya rasilimali hiyo
katika uchumi wa Tanzania. Hata hivyo, hoja ya msingi haikuwa
ukubwa wa rasilimali pekee. Ilikuwa pia namna nchi
ingesimamia mapato yake, kufanya maamuzi ya muda mrefu na
kuhakikisha kuwa manufaa ya kiuchumi yanawafikia wananchi.
Katika taarifa ya Ikulu kuhusu mazungumzo hayo, Kikwete
alisisitiza kwamba matokeo ya ugunduzi wa gesi yangetegemea
kwa kiasi kikubwa aina ya uongozi na ubora wa maamuzi
yatakayofanywa. Alieleza dhamira ya kutumia muda uliobaki
wa uongozi wake kuanzisha taasisi na kuweka kanuni za
kusimamia rasilimali hiyo.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Rasilimali asilia inapaswa kupimwa kwa mchango wake katika maisha ya wananchi
Maneno “Rais wa mwisho” yanaweka kauli hii katika mfumo wa
matarajio ya mabadiliko ya muda mrefu. Kikwete hakuzungumzia
tu kutaka uchumi ukue wakati wa urais wake; alieleza tamanio
la kuona mrithi wake akiongoza Tanzania yenye ustawi na
utajiri badala ya nchi anayoitaja kuwa maskini.
Hoja nyingine muhimu ni uhusiano kati ya rasilimali na
uongozi. Uwepo wa gesi ardhini au baharini hauhakikishi
moja kwa moja kupungua kwa umaskini. Rasilimali inahitaji
kusimamiwa kupitia maamuzi yenye tija, taasisi zinazofanya
kazi, kanuni zinazofaa na matumizi ya mapato yanayozingatia
maslahi ya umma.
Kwa hiyo, kauli hii inaweza kusomwa kama tamko la matarajio
ya kiuchumi pamoja na changamoto ya utawala: jinsi ya
kubadilisha utajiri wa asili kuwa maendeleo yanayoonekana
katika maisha ya wananchi. Tamanio hilo ni tofauti na
uthibitisho kwamba lengo lilikuwa limefikiwa.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Tanzania ilikuwa ikijiandaa kwa kipindi kipya cha uchumi wa gesi
Tanzania ilikuwa imeanza kutafuta gesi na mafuta miongo
kadhaa kabla ya kauli hii. Ugunduzi wa gesi wa Songo Songo
uliripotiwa mwaka 1974, na ugunduzi wa Mnazi Bay mwaka 1982.
Ugunduzi mkubwa zaidi wa gesi katika maeneo ya bahari
uliofanyika kuanzia mwaka 2010 uliongeza matarajio kuhusu
nafasi ya sekta hiyo katika uchumi wa taifa.
Kufikia mwaka 2014, mjadala ulihama zaidi ya kutafuta na
kugundua rasilimali na kuelekea kwenye masuala ya usimamizi,
uwekezaji, mapato ya Serikali na manufaa ya muda mrefu.
Hili lilikuwa swali muhimu kwa sababu miradi mikubwa ya
gesi huhitaji mitaji, utaalamu, miundombinu na mipango
inayozingatia muda mrefu.
Kauli ya Kikwete iliwekwa ndani ya mjadala huo. Ilionyesha
matarajio kwamba gesi ingeweza kusaidia kuibadilisha hali
ya uchumi wa Tanzania, huku ikitambua umuhimu wa uongozi
na maamuzi sahihi katika kufikia lengo hilo.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Mafanikio ya rasilimali yanahitaji kupimwa zaidi ya thamani yake sokoni
Umuhimu wa kauli hii unatokana na swali linaloibua kuhusu
uhusiano kati ya utajiri wa taifa na hali ya maisha ya
wananchi. Mapato makubwa ya rasilimali yanaweza kuwa fursa
ya kupanua huduma za umma, kuwekeza katika miundombinu,
kuongeza ujuzi wa wananchi na kuimarisha shughuli za
kiuchumi. Hata hivyo, manufaa hayo hutegemea namna mapato
yanavyokusanywa, kusimamiwa na kutumika.
Kauli hii pia inaweka mbele suala la mwendelezo wa uongozi.
Matokeo ya rasilimali inayohitaji uwekezaji mkubwa hayawezi
kutathminiwa kwa kuangalia kipindi kimoja cha uongozi pekee.
Maamuzi ya sasa yanaweza kuathiri uwezo wa Serikali na
wananchi kufaidika na rasilimali hiyo katika miaka inayofuata.
Kwa Tanzania, hoja hii inahusu pia uwazi wa mapato, usimamizi
wa matumizi ya umma, uendelezaji wa utaalamu wa ndani na
namna maendeleo ya sekta ya gesi yanavyounganishwa na
shughuli nyingine za uchumi. Haya ni maeneo ya kutathmini
matokeo, si matokeo yanayohakikishwa na uwepo wa gesi pekee.
KAULI KATIKA VITENDO
Sheria ya kusimamia mapato ya mafuta na gesi iliwekwa katika mfumo wa kisheria
Katika mazungumzo yake ya Agosti 2014, Kikwete alisema
kuwa Serikali ilikusudia kuweka taasisi na kanuni za
kusimamia mapato yatakayopatikana kutokana na gesi asilia.
Hatua inayoweza kuhusishwa kwa karibu na suala hilo ni
kutungwa kwa Sheria ya Usimamizi wa Mapato ya Mafuta na
Gesi ya mwaka 2015
(Oil and Gas Revenues Management Act, 2015).
Hatua
Sheria Na. 22 ya mwaka 2015 iliweka mfumo wa kisheria
wa kuanzisha na kusimamia Mfuko wa Mafuta na Gesi,
pamoja na kanuni za kifedha za usimamizi wa mapato
yanayotokana na sekta hiyo.
Muktadha wa Wakati
Sheria ilisainiwa na Rais Jakaya Mrisho Kikwete
tarehe 4 Agosti 2015, mwaka mmoja baada ya kauli yake
kuhusu mustakabali wa Tanzania na ugunduzi wa gesi.
Uhusiano na Kauli
Sheria hii inahusiana na hoja ya kuweka utaratibu wa
kusimamia mapato ya mafuta na gesi kwa muda mrefu.
Uhusiano huo ni wa kimuktadha: hauonyeshi peke yake
kwamba kauli ya mwaka 2014 ndiyo iliyosababisha
kutungwa kwa sheria hiyo.
Matokeo Yanayoweza Kuthibitishwa
Sheria iliweka msingi wa kisheria wa Mfuko wa Mafuta
na Gesi na mfumo wa usimamizi wa mapato. Kutungwa
kwa sheria hakumaanishi moja kwa moja kwamba lengo
la kumaliza umaskini lilifikiwa; hilo linahitaji
tathmini tofauti ya mapato, matumizi na matokeo
kwa wananchi.
KUTOKA HISTORIA HADI MUSTAKABALI
Ahadi ya ustawi inapimwa kwa maamuzi na matokeo
Kauli ya mwaka 2014 inaweza kutazamwa kupitia hatua
zilizotangulia, maamuzi yaliyofuata na maswali ambayo
bado yana umuhimu katika kutathmini usimamizi wa rasilimali.
KABLA YA 2014
Ugunduzi wa Gesi
Ugunduzi wa gesi wa Songo Songo na Mnazi Bay ulikuwa
umetangulia kauli hii kwa miongo kadhaa. Ugunduzi
mkubwa wa maeneo ya bahari kuanzia mwaka 2010 uliongeza
matarajio ya kiuchumi na kuleta maswali kuhusu namna
ya kusimamia rasilimali hiyo.
2014–2015
Matarajio na Mfumo wa Usimamizi
Mwaka 2014, Kikwete alieleza matarajio yake kuhusu
ustawi wa Tanzania kutokana na gesi. Mwaka 2015,
Sheria ya Usimamizi wa Mapato ya Mafuta na Gesi
ilisainiwa, ikiweka mfumo wa kisheria wa kusimamia
mapato ya sekta hiyo.
LEO NA KESHO
Kupima Manufaa kwa Wananchi
Swali la msingi ni jinsi mapato na uwekezaji wa
rasilimali vinavyochangia maisha ya wananchi kwa
muda mrefu. Tathmini inahitaji kuangalia usimamizi
wa mapato, ajira na ujuzi wa ndani, huduma za umma
na matokeo ya kiuchumi yanayoweza kuthibitishwa.
MWANGWI WA KAULI KWA SASA
Tanzania yenye ustawi ni lengo linalohitaji ushahidi wa matokeo
Kwa sasa, kauli hii inaweza kutumika kama kipimo cha
kutafakari tofauti kati ya matarajio ya rasilimali asilia
na matokeo yake katika uchumi na maisha ya wananchi.
Tathmini ya lengo hilo haiwezi kutegemea ukubwa wa
ugunduzi wa gesi au kuwepo kwa sheria pekee. Inahitaji
ushahidi kuhusu namna sekta inavyoendelea, mapato
yanayopatikana, matumizi yake na mchango wake katika
maendeleo ya taifa.
Kwa vizazi vijavyo, kumbukumbu hii inaweka pamoja matarajio
yaliyotamkwa mwaka 2014 na hatua ya kisheria iliyofuata
mwaka 2015. Inaacha swali la kihistoria linaloweza
kuchunguzwa kwa nyaraka na takwimu: ni kwa kiwango gani
maamuzi kuhusu gesi yamechangia ustawi mpana na endelevu
wa Watanzania?
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu imehifadhiwa kwa maneno yaliyoripotiwa na Ikulu katika
taarifa kuhusu mazungumzo ya Rais Jakaya Mrisho Kikwete
tarehe 4 Agosti 2014. Taarifa hiyo ilichapishwa na
Kurugenzi ya Mawasiliano ya Rais tarehe 5 Agosti 2014.
Maelezo kuhusu muktadha na maana ya kauli ni uchambuzi
wa Maktaba; si sehemu ya maneno ya Rais.
Sehemu ya “Kauli Katika Vitendo” inahusisha kauli na
Sheria ya Usimamizi wa Mapato ya Mafuta na Gesi ya mwaka
2015 kwa msingi wa mada inayofanana kuhusu usimamizi wa
mapato ya rasilimali. Uhusiano huo haupaswi kuchukuliwa
kama uthibitisho kwamba kauli ilisababisha sheria au
kwamba lengo la kuondoa umaskini lilikuwa limefikiwa.
