MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS
Kikwete: Ukuaji wa Uchumi Unahitaji Viwanda, Maarifa na Teknolojia
Hotuba ya London, Machi 2014, kuhusu mabadiliko ya muundo wa uchumi wa Tanzania na maono ya maendeleo kuelekea mwaka 2025.
“
NUKUU YA ASILI · KIINGEREZA
The economy will grow faster as the manufacturing and services sectors, which are relatively more knowledge and technology intensive, grow faster than primary, mainly agricultural activities.
TAFSIRI YA KISWAHILI
“Uchumi utakua kwa kasi zaidi kadiri sekta za viwanda na huduma, ambazo zinategemea zaidi maarifa na teknolojia, zitakavyokua kwa kasi kuliko shughuli za msingi za uzalishaji, hasa kilimo.”
Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania wakati wa hotuba hiyo
TAREHE
31 Machi 2014
MAHALI
Chatham House, London, Uingereza
TUKIO / HOTUBA
Tanzania’s Transformation and Vision 2025: Governing Economic Growth for Social Gain
CHANZO NA MAREJEO
Hotuba na kumbukumbu za kihistoria
Nukuu hii inapatikana katika nakala ya hotuba iliyochapishwa na Chatham House. Nakala hiyo inaweka kauli katika muktadha wa maono ya Tanzania ya mwaka 2025 na mjadala kuhusu ukuaji wa uchumi, kupunguza umaskini na mabadiliko ya muundo wa uzalishaji.
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Tanzania ilipotafuta njia ya kuunganisha ukuaji wa uchumi na maendeleo ya wananchi
Tarehe 31 Machi 2014, Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete alihutubia Chatham House jijini London kuhusu mabadiliko ya uchumi wa Tanzania na maono ya maendeleo yaliyowekwa katika Vision 2025. Hotuba hiyo iliangazia suala muhimu katika mjadala wa maendeleo: namna ya kuendeleza ukuaji wa uchumi huku matunda yake yakionekana zaidi katika maisha ya wananchi.
Katika hotuba hiyo, Kikwete alieleza kuwa ukuaji wa uchumi pekee haukuwa kipimo cha kutosha cha mafanikio. Alibainisha kuwa, licha ya Tanzania kupata ukuaji wa wastani wa uchumi wa karibu asilimia saba katika muongo uliotangulia, kupungua kwa umaskini wa kipato hakukuendana kwa kiwango kilichotarajiwa na ukuaji huo. Hoja hii iliweka mkazo kwenye aina ya shughuli za kiuchumi zilizokuwa zikikua na jinsi zilivyoweza kupanua fursa kwa wananchi.
Ndani ya mazingira hayo, alitaja nafasi ya viwanda na huduma zinazotumia maarifa na teknolojia. Hoja yake haikuwa tu kuhusu kuongeza uzalishaji, bali pia kuhusu kubadilisha muundo wa uchumi ili shughuli zenye uwezo wa kuongeza thamani ya bidhaa, kukuza ujuzi na kupanua fursa za kiuchumi zipate nafasi kubwa zaidi.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Mabadiliko ya uchumi yanahusu namna thamani inavyoongezwa
Kiini cha kauli hii ni dhana ya mabadiliko ya kimuundo ya uchumi — mchakato ambao uzalishaji wa taifa hauendelei kutegemea kwa kiwango kilekile shughuli za msingi pekee, bali unapanuka kuelekea shughuli zinazochakata malighafi, kutumia teknolojia, kuhitaji ujuzi maalumu na kutoa huduma zenye thamani kubwa zaidi.
Kwa mfano, kuuza mazao ghafi na kuyachakata kuwa bidhaa zinazoweza kutumika viwandani au kuuzwa katika masoko yenye thamani kubwa ni shughuli mbili zinazohusiana, lakini si sawa katika hatua za uzalishaji. Uchakataji unaweza kuongeza thamani ya bidhaa, kuhitaji ujuzi tofauti na kuunda mahitaji ya huduma kama usafirishaji, hifadhi, fedha, masoko na teknolojia ya habari.
Sekta ya huduma nayo si kundi moja lenye shughuli zinazofanana. Baadhi ya huduma hutegemea sana maarifa, ujuzi wa kitaalamu na teknolojia, huku nyingine zikiwa na muundo tofauti wa uzalishaji. Hoja ya nukuu ni kwamba ukuaji wa sekta hizo unaweza kuongeza kasi ya uchumi ikiwa zitapanuka na kuchangia zaidi katika uzalishaji wenye tija.
Hata hivyo, kauli hii haimaanishi kwamba kilimo kinapaswa kuachwa nyuma. Kilimo kinaweza kuwa chanzo cha malighafi kwa viwanda, soko la pembejeo na vifaa, na msingi wa shughuli nyingi za biashara na huduma. Mabadiliko ya muundo wa uchumi yanaweza kuhusisha kilimo chenye tija zaidi kinachounganishwa na uchakataji, teknolojia na masoko.
DHANA MUHIMU KATIKA NUKUU
Maneno yanayoeleza mwelekeo wa uchumi
01
Viwanda
Shughuli za kuchakata malighafi na kuzalisha bidhaa. Kwa Tanzania, uhusiano kati ya viwanda na kilimo unaweza kusaidia kuongeza thamani ya mazao kabla hayajafika kwa walaji au masoko ya nje.
02
Maarifa na teknolojia
Ujuzi, mbinu na vifaa vinavyoweza kuboresha ubora, tija na ufanisi wa uzalishaji. Faida zake hutegemea upatikanaji wa ujuzi, miundombinu na uwezo wa biashara kutumia teknolojia hiyo.
03
Sekta ya huduma
Inajumuisha shughuli mbalimbali, kama usafirishaji, mawasiliano, fedha, biashara na huduma za kitaalamu. Baadhi yake huwezesha viwanda na kilimo kufanya kazi kwa ufanisi zaidi.
04
Thamani iliyoongezwa
Thamani inayoongezeka katika mchakato wa uzalishaji kupitia uchakataji, ubora, ujuzi au huduma. Husaidia kueleza kwa nini namna bidhaa inavyozalishwa na kuuzwa ni muhimu, si kiasi pekee kinachozalishwa.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Maono ya 2025 na changamoto ya kubadili ukuaji kuwa fursa pana
Hotuba hii ilitolewa wakati Tanzania ikiendelea kutekeleza maono ya muda mrefu yaliyowekwa katika Vision 2025. Lengo la kufikia uchumi wa kipato cha kati lilihitaji kuangalia si kiwango cha ukuaji pekee, bali pia muundo wa uzalishaji, uwezo wa sekta mbalimbali kuunda ajira na namna shughuli za kiuchumi zilivyoweza kupanua kipato cha wananchi.
Katika maelezo yake kuhusu uchumi, Kikwete alirejelea ukuaji wa huduma na viwanda katika muongo uliotangulia. Hotuba hiyo pia ilitaja mawasiliano, huduma za fedha, biashara, ujenzi, uzalishaji viwandani na madini miongoni mwa shughuli zilizokuwa zikichangia ukuaji wa uchumi. Hata hivyo, kasi ya ukuaji wa sekta haimaanishi moja kwa moja kwamba manufaa yake yamegawanyika sawasawa kati ya maeneo, makundi ya wananchi au aina za ajira.
Hapa ndipo kauli yake inapopata uzito wa kiuchambuzi. Inatenganisha ukuaji wa jumla wa uchumi na swali la namna uchumi huo unavyozalisha thamani, ajira na fursa. Sekta inaweza kukua kwa kasi, lakini tathmini pana ya maendeleo inahitaji pia kuangalia ubora wa ajira, tija, mapato ya kaya na uwezo wa biashara ndogo na za kati kushiriki katika mnyororo wa uzalishaji.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Kuunganisha kilimo, viwanda na huduma katika mnyororo mmoja wa uzalishaji
Kwa Tanzania, hoja hii inaweza kuchunguzwa kupitia uhusiano kati ya sekta ambazo mara nyingi hujadiliwa tofauti. Kilimo huzalisha sehemu ya malighafi zinazoweza kutumiwa na viwanda; viwanda huchakata bidhaa; na huduma kama usafirishaji, hifadhi, fedha, mawasiliano na masoko huwezesha bidhaa hizo kufika kwa watumiaji. Ufanisi wa mnyororo huo unaweza kuathiri gharama za uzalishaji na ushindani wa bidhaa za ndani.
Mwelekeo huo unahitaji zaidi ya kujenga viwanda. Unahusisha upatikanaji wa umeme wa kuaminika, usafiri, mitaji, teknolojia, ujuzi wa wafanyakazi, viwango vya ubora na masoko. Bila mazingira hayo, biashara inaweza kushindwa kuongeza uzalishaji au kushindana kwa ufanisi hata kama mahitaji ya bidhaa yapo.
Kauli hii pia inaweka swali la kijamii: ukuaji wa viwanda na huduma unaundaje ajira zenye tija na kuongeza kipato? Idadi ya viwanda au kasi ya ukuaji wa sekta ni viashiria muhimu, lakini vinahitaji kutazamwa pamoja na aina ya ajira zinazozalishwa, uwezo wa wananchi kupata ujuzi na nafasi za wazalishaji wadogo kushiriki katika uchumi.
KAULI KATIKA VITENDO
Mwelekeo wa viwanda na huduma katika kipindi cha Kikwete
Kumbukumbu za hotuba za kipindi hicho zinaonyesha kuwa uendelezaji wa viwanda na huduma ulikuwa sehemu ya ajenda ya uchumi. Ushahidi huu unaonyesha uhusiano wa kisera na mada ya nukuu; hauonyeshi kwamba nukuu hii peke yake ndiyo iliyosababisha hatua zilizochukuliwa.
HATUA
Kuweka viwanda na huduma katika ajenda ya uwekezaji
Katika hotuba nyingine ya kipindi chake, Kikwete alieleza fursa za uwekezaji katika uzalishaji viwandani, akataja msingi wa malighafi kutoka kilimo na sekta nyingine, na kueleza nafasi ya taasisi za kukuza uwekezaji na maeneo ya usindikaji kwa ajili ya mauzo ya nje. Pia alitaja huduma kama mawasiliano, fedha, bima, teknolojia ya habari na biashara.
UHUSIANO NA KAULI
Kupanua uzalishaji zaidi ya shughuli za msingi
Mwelekeo huu unaendana na wazo lililo katika nukuu ya Chatham House: kukuza uzalishaji wa viwandani na huduma, kutumia malighafi za ndani na kupanua shughuli zinazohitaji maarifa na teknolojia. Ni uhusiano wa kimuktadha kati ya ajenda ya uwekezaji iliyotajwa katika hotuba na hoja ya mabadiliko ya muundo wa uchumi.
MUKTADHA WA WAKATI
Hotuba za kipindi cha uongozi wa 2005–2015
Ushahidi wa rejea unatoka katika maelezo ya hotuba za kipindi ambacho Kikwete alikuwa Rais. Hii inasaidia kutambua kuwa viwanda na huduma vilikuwa sehemu ya mjadala wa sera za uchumi wakati huo, bila kudai kuwa kila mpango au taasisi iliyotajwa ilianzishwa na yeye binafsi.
MATOKEO NA MIPAKA YA USHAHIDI
Ajenda ya sera si uthibitisho wa matokeo yote
Kumbukumbu zilizorejelewa zinathibitisha kuwa uzalishaji viwandani na huduma vilijadiliwa kama maeneo ya uwekezaji na ukuaji. Hata hivyo, ili kupima matokeo ya hatua hizo kwa usahihi, kunahitajika takwimu zinazolinganishwa kuhusu tija, thamani iliyoongezwa, ajira, usafirishaji wa bidhaa na mapato ya wananchi. Kwa hiyo, sehemu hii haitoi hitimisho kwamba malengo yote ya mabadiliko ya kimuundo yalifikiwa.
MWENENDO WA MAANA
Kutoka maono ya 2025 hadi maswali ya uchumi wa sasa
Nukuu hii inaweza kusomwa katika vipindi vitatu: changamoto zilizotangulia hotuba, ajenda ya mabadiliko ya uchumi iliyowasilishwa mwaka 2014, na maswali yanayoweza kutumiwa kutathmini mwelekeo wa maendeleo baada ya hapo.
KABLA YA 2014
Ukuaji na changamoto ya umaskini
Tanzania ilikuwa imepata ukuaji wa uchumi kwa miaka kadhaa, lakini hotuba ya Kikwete ilibainisha kuwa kupungua kwa umaskini wa kipato hakukuendana kwa kiwango kilichotarajiwa na ukuaji huo. Hali hii iliibua swali la namna uzalishaji na fursa za kiuchumi zilivyogawanyika katika jamii.
2014
Hoja ya mabadiliko ya kimuundo
Katika Chatham House, Kikwete alisisitiza kwamba viwanda na huduma zinazotumia maarifa na teknolojia zinaweza kuchangia ukuaji wa kasi zaidi zinapopanuka. Kauli hii iliweka mkazo kwenye muundo wa uchumi, badala ya kuangalia kiwango cha ukuaji pekee.
LEO
Kupima tija na fursa
Hoja hiyo inaweza kutumika kuuliza ni kwa kiwango gani uzalishaji wa ndani unaongeza thamani ya malighafi, biashara zinatumia teknolojia, na ukuaji wa viwanda na huduma unapanua ajira zenye tija. Haya ni maswali ya kutathmini uchumi wa sasa, si madai kwamba nukuu yenyewe imethibitisha matokeo hayo.
KESHO
Ushindani na uchumi wenye ujuzi
Kwa baadaye, hoja hii inaelekeza kwenye umuhimu wa kuunganisha elimu na ujuzi wa kazi, teknolojia, uzalishaji wa viwandani na huduma zinazoweza kushindana katika masoko. Swali la msingi litabaki kuwa jinsi mabadiliko hayo yatakavyoongeza tija na kupanua fursa kwa wananchi.
MWANGWI WA KAULI KWA SASA
Ukuaji wa uchumi unapimwa pia kwa ubora wa uzalishaji
Kauli hii inatoa msingi wa kutafakari masuala matatu yanayohusiana. Kwanza, je, malighafi zinazozalishwa nchini zinachakatwa kwa kiwango gani kabla ya kuuzwa? Pili, je, biashara na viwanda vina uwezo wa kutumia teknolojia na ujuzi ili kuongeza ubora na kupunguza gharama? Tatu, je, ukuaji wa shughuli hizo unaunda ajira zenye tija na kupanua nafasi za wazalishaji wadogo?
Majibu yanahitaji takwimu za sasa na ulinganisho wa muda, si kutegemea nukuu ya mwaka 2014 pekee. Thamani ya kauli katika mjadala wa leo iko katika maswali hayo ya kiuchumi ambayo yanaweza kuchunguzwa kwa ushahidi.
TAFAKURI KWA VIZAZI VIJAVYO
Mabadiliko ya uchumi yanahitaji uwezo wa kuzalisha, si matarajio pekee
Kwa vizazi vijavyo, nukuu hii inaweza kuwa sehemu ya kumbukumbu za namna viongozi wa Tanzania walivyoeleza changamoto ya kubadili muundo wa uchumi. Inatoa nafasi ya kuchunguza uhusiano kati ya maono ya muda mrefu, sera za uwekezaji na matokeo yanayoweza kupimwa katika maisha ya wananchi.
Somo lake la kiuchumi ni kwamba upanuzi wa viwanda na huduma haupaswi kutenganishwa na ubora wa elimu, ujuzi, miundombinu, uzalishaji wa kilimo na upatikanaji wa masoko. Historia ya mabadiliko ya uchumi inaweza kueleweka vizuri zaidi kwa kulinganisha malengo yaliyotangazwa, hatua zilizochukuliwa na matokeo yaliyorekodiwa.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu ya Kiingereza imewasilishwa kwa maneno yaliyotolewa katika nakala ya hotuba ya Chatham House ya tarehe 31 Machi 2014. Tafsiri ya Kiswahili ni tafsiri ya maudhui ya nukuu, si kauli tofauti iliyotolewa kwa Kiswahili. Maelezo ya muktadha yanatokana na mada na maelezo yaliyo katika hotuba iliyorejelewa. Uchambuzi, tafakuri ya sasa na maelezo kuhusu umuhimu wa baadaye ni ufafanuzi wa Maktaba; hayapaswi kuchukuliwa kama maneno mengine ya Dkt. Kikwete.
