MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS
Kikwete: Uwazi na Uwajibikaji ni Msingi wa Matumizi Bora ya Fedha za Afya
Kauli kuhusu uwajibikaji katika sekta ya afya, iliyotolewa na
Rais Jakaya Mrisho Kikwete alipokuwa Davos, Uswisi, Januari 2013.
Inasisitiza uhusiano kati ya usimamizi wa rasilimali, uwazi wa
matumizi na thamani inayopatikana katika huduma zinazotolewa
kwa wananchi.
TAFSIRI YA KISWAHILI
Uwazi na uwajibikaji vitahakikisha kuwa fedha zinazotumika
kutoa huduma za afya zinaleta thamani inayostahili.
ORIGINAL ENGLISH
“Transparency and accountability would ensure value for money
in health service delivery.”
Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania wakati wa kutolewa kwa kauli
TAREHE
Januari 2013
Tarehe kamili haijathibitishwa katika taarifa iliyopatikana.
MAHALI
Davos, Uswisi
TUKIO
Chakula cha jioni kilichoandaliwa na Global Health Diplomacy (GHD)
CHANZO CHA NUKUU
Taarifa ya habari iliyochapishwa tarehe 27 Januari 2013,
ikieleza kauli ya Kikwete kuhusu uwazi na uwajibikaji katika
sekta ya afya wakati wa mkutano wa Davos.
Soma taarifa ya chanzo
↗
Tahadhari ya kihistoria: Maneno ya Kiingereza yaliyowekwa hapa
yameripotiwa katika taarifa ya habari. Nakala ya hotuba au
rekodi ya sauti ya msingi haijathibitishwa katika nyaraka
zilizopatikana. Kwa hiyo, nukuu hii inapaswa kutazamwa kama
dondoo lililoripotiwa na chombo cha habari, si kama nukuu
iliyolinganishwa na rekodi rasmi ya hotuba.
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Hoja ya uwajibikaji katika matumizi ya rasilimali za afya
Januari 2013, Kikwete alishiriki shughuli za kimataifa za
Davos, Uswisi. Kwa mujibu wa taarifa ya habari iliyochapishwa
tarehe 27 Januari mwaka huo, alizungumzia umuhimu wa uwazi na
uwajibikaji katika sekta ya afya wakati wa chakula cha jioni
kilichoandaliwa na Global Health Diplomacy (GHD).
Taarifa hiyo ilieleza kuwa alihusisha misingi hiyo na matumizi
yenye tija ya fedha za afya, akitaja pia usambazaji wa dawa
za kupunguza makali ya VVU na vyandarua vilivyotiwa dawa kama
mifano ya maeneo ambako uwazi ulikuwa na umuhimu.
Mjadala huo ulihusu suala linalopita zaidi ya kiasi cha fedha
kinachotengwa kwa afya: namna rasilimali zinavyopangwa,
zinavyosimamiwa na hatimaye kuwafikia watu wanaohitaji huduma.
Hata hivyo, taarifa hiyo haitoi takwimu za kutosha kupima
kiwango cha matokeo ya mifumo hiyo nchini Tanzania wakati huo.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Fedha za afya zinapaswa kuleta matokeo yanayoweza kuonekana
Kauli hii inaunganisha dhana tatu: uwazi, uwajibikaji na
thamani ya fedha. Uwazi unahusu upatikanaji wa taarifa kuhusu
maamuzi na matumizi ya rasilimali. Uwajibikaji unahusu wajibu
wa kueleza maamuzi hayo, kuyasimamia na kujibu maswali kuhusu
namna fedha zilivyotumika.
Kauli ya value for money haimaanishi kutumia fedha
kidogo tu. Inahusu kupata huduma na matokeo yanayostahili
kulingana na rasilimali zilizotumika. Katika afya, tathmini
hiyo inaweza kuhusisha upatikanaji wa dawa, vifaa tiba,
watumishi, huduma kwa wakati na ubora wa matibabu.
Kwa mantiki hiyo, bajeti kubwa peke yake haiwezi kuwa kipimo
kamili cha mafanikio. Ni muhimu pia kujua fedha zimefika
wapi, zimetumika kwa madhumuni gani na zimechangia matokeo
gani kwa wagonjwa na jamii.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Uwajibikaji wa afya katika mjadala wa kimataifa
Mwanzoni mwa miaka ya 2010, uwazi na uwajibikaji vilikuwa
sehemu ya mijadala ya kimataifa kuhusu jinsi ya kutathmini
na kuboresha juhudi za afya, hususan afya ya wanawake na
watoto, malaria, kifua kikuu na VVU/UKIMWI.
Mwaka 2011, Tume ya Kimataifa ya Taarifa na Uwajibikaji kwa
Afya ya Wanawake na Watoto ilianzishwa ili kuimarisha ufuatiliaji
wa ahadi na matokeo katika eneo hilo. Kumbukumbu ya baadaye
ya Global Health and Development inaeleza kuwa tume hiyo
iliongozwa kwa pamoja na Waziri Mkuu wa Kanada Stephen Harper
na Rais Jakaya Kikwete.
Historia hiyo inaweka kauli ya Davos ndani ya mjadala mpana
ambao Kikwete alikuwa akiushiriki kuhusu uwajibikaji katika
afya ya kimataifa. Hata hivyo, uwepo wake katika juhudi hizo
haupaswi kuchukuliwa wenyewe kama uthibitisho kwamba kila
mfumo wa uwajibikaji ulitekelezwa kwa kiwango sawa ndani
ya Tanzania.
Chanzo cha kihistoria: Global Health and Development — maelezo kuhusu uwajibikaji wa afya duniani
↗
UMUHIMU KWA TANZANIA
Kuangalia matumizi ya fedha kwa mtazamo wa huduma kwa wananchi
Kwa Tanzania, wazo lililomo katika nukuu hii linaweza kutumika
kutathmini namna fedha za umma zinavyobadilishwa kuwa huduma
zinazopatikana katika vituo vya afya, zahanati na hospitali.
Maswali muhimu ni kama dawa na vifaa vinapatikana, kama
watumishi wanakuwepo, na kama wagonjwa wanapata huduma
wanayostahili bila vikwazo visivyo vya lazima.
Uwajibikaji una maana zaidi pale ambapo taarifa za matumizi
zinaweza kulinganishwa na matokeo yanayoonekana. Kwa mfano,
taarifa za manunuzi zinaweza kuchunguzwa pamoja na upatikanaji
wa dawa; fedha zilizotengwa kwa miundombinu zinaweza
kulinganishwa na hali ya majengo na vifaa; na mipango ya
huduma inaweza kutathminiwa kwa kuangalia kama wananchi
wanaifikia kwa wakati.
Haya ni maeneo ya kutathmini umuhimu wa kauli hiyo, si madai
kwamba nukuu yenyewe ilithibitisha hali ya huduma za afya
nchini au kwamba mifumo yote ya uwajibikaji ilikuwa
inafanya kazi kikamilifu wakati huo.
KAULI KATIKA VITENDO
Ushiriki katika juhudi za kimataifa za kupima matokeo ya afya
Hatua
Mwaka 2011, Jakaya Kikwete alishiriki kuongoza kwa pamoja
Tume ya Kimataifa ya Taarifa na Uwajibikaji kwa Afya ya
Wanawake na Watoto, pamoja na Waziri Mkuu wa Kanada,
Stephen Harper.
Uhusiano na kauli
Tume hiyo ilihusishwa na kuweka mfumo wa kufuatilia na
kutathmini hatua zilizochukuliwa ili kufikia malengo ya
afya ya wanawake na watoto. Hili lina uhusiano wa kimuktadha
na wazo la kauli ya Davos kwamba uwazi na uwajibikaji
vinapaswa kusaidia kupima matokeo ya rasilimali za afya.
Muktadha wa wakati
Hatua hii ilitangulia kauli iliyoripotiwa Davos Januari
2013, hivyo ni sehemu ya historia ya awali ya ushiriki
wa Kikwete katika mjadala wa kimataifa kuhusu uwajibikaji
wa afya.
Ushahidi na mipaka yake
Kumbukumbu ya Global Health and Development inaeleza
jukumu la tume hiyo na mfumo wake wa ufuatiliaji.
Ushahidi huu unaonyesha hatua ya kushiriki katika
juhudi za kimataifa, lakini hautoshi peke yake kuthibitisha
matokeo mahususi ya utekelezaji wa uwajibikaji katika
sekta ya afya ya Tanzania.
Kagua kumbukumbu ya tume na mfumo wa uwajibikaji
↗
KAULI KATIKA MUDA
Kutoka kwenye mjadala wa 2013 hadi wajibu wa baadaye
Wazo la thamani ya fedha za afya linaweza kuchunguzwa katika
vipindi tofauti. Kila kipindi kinahitaji ushahidi wake:
historia ya kauli, hali inayoweza kuthibitishwa sasa na
hatua zinazoweza kuboresha uwajibikaji baadaye.
KABLA YA 2013
Msingi wa Kimataifa
Mwaka 2011, tume ya kimataifa kuhusu taarifa na uwajibikaji
katika afya ya wanawake na watoto ilianzishwa. Juhudi hizo
ziliweka mkazo katika kufuatilia ahadi na kupima maendeleo
badala ya kutegemea ahadi pekee.
2013
Kauli ya Davos
Kikwete alihusisha uwazi na uwajibikaji na matumizi yenye
tija ya fedha za huduma za afya. Taarifa ya wakati huo
pia ilitaja ushirikiano kati ya serikali na wadau wengine
kama sehemu ya kukabiliana na changamoto za ufadhili.
LEO NA KESHO
Kupima Matokeo
Kauli hii inaweza kutumika kama msingi wa kuuliza maswali
kuhusu uwazi wa matumizi, upatikanaji wa dawa, ubora wa
huduma na namna taasisi zinavyowajibika kwa matokeo.
Kwa baadaye, mifumo ya taarifa inapaswa kusaidia wananchi
na wasimamizi kutambua mafanikio, mapungufu na maeneo
yanayohitaji marekebisho.
MWANGWI WA KAULI KWA SASA
Uwazi ni mwanzo; matokeo yanahitaji ushahidi
Katika kutathmini matumizi ya fedha za afya leo, uwazi
unapaswa kuambatana na taarifa zinazoweza kukaguliwa.
Kiasi kilichotengwa kwenye bajeti ni hatua moja tu.
Tathmini pana inahitaji pia kujua kiasi kilichotolewa,
namna kilivyotumika, huduma zilizopatikana na matokeo
yaliyofikiwa.
Kwa mfano, taarifa za matumizi zinaweza kuchunguzwa pamoja
na takwimu za upatikanaji wa dawa, vifaa tiba na watumishi.
Taarifa hizo zinapaswa pia kuangaliwa kwa kuzingatia
tofauti kati ya maeneo, aina za vituo na mahitaji ya
makundi mbalimbali ya wananchi.
Bila data ya sasa inayoweza kuthibitishwa, haiwezekani
kutumia nukuu hii pekee kutoa hukumu ya jumla kuhusu
kiwango cha uwajibikaji katika sekta ya afya ya Tanzania.
Thamani yake hapa ni kutusaidia kutambua maswali muhimu
ambayo ushahidi wa sasa unapaswa kujibu.
FUNZO KWA VIZAZI VIJAVYO
Kuunganisha matumizi ya rasilimali na wajibu wa kutoa huduma
Somo linaloweza kutolewa na kauli hii ni kwamba usimamizi
wa fedha za umma haupaswi kutathminiwa kwa nyaraka za
matumizi pekee. Unahitaji pia kuangalia kama rasilimali
zimefika mahali zilipokusudiwa na kama zimechangia huduma
bora kwa watu.
Kwa vizazi vijavyo, kumbukumbu za bajeti, ukaguzi wa
matumizi, taarifa za manunuzi na takwimu za huduma zinaweza
kusaidia kueleza kwa usahihi zaidi jinsi maamuzi ya afya
yalivyofanywa na matokeo yake yalivyokuwa. Hivyo, uwajibikaji
unakuwa jambo linaloweza kuchunguzwa kwa ushahidi, badala
ya kutegemea kauli au nia pekee.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu hii inahifadhiwa kwa Kiswahili kama tafsiri ya dondoo
la Kiingereza lililoripotiwa katika taarifa ya habari ya
Januari 2013. Taarifa iliyopatikana inaunganisha kauli hiyo
na chakula cha jioni kilichoandaliwa na Global Health
Diplomacy mjini Davos, Uswisi. Kwa kuwa nakala ya hotuba
au rekodi ya sauti ya msingi haijathibitishwa, maneno hayo
hayawasilishwi kama nukuu iliyohakikiwa dhidi ya rekodi rasmi.
Uchambuzi wa muktadha, maana, umuhimu na kauli katika vitendo
ni maelezo ya kihistoria ya Maktaba. Uhusiano na tume ya
kimataifa ya mwaka 2011 umewekwa kama uhusiano wa kimuktadha;
hauwasilishwi kama uthibitisho kwamba kauli ya Davos ilisababisha
hatua hiyo au kwamba utekelezaji wake nchini Tanzania
ulipata matokeo fulani.
