MWALIMU JULIUS KAMBARAGE NYERERE

Baba wa Taifa la Tanzania

Mwalimu Julius Kambarage Nyerere alikuwa mwanasiasa, mwalimu, mwanafalsafa wa siasa na mmoja wa viongozi muhimu katika historia ya Tanzania na Afrika. Alizaliwa tarehe 13 Aprili 1922 katika kijiji cha Butiama, eneo la Musoma katika Tanganyika ya wakati huo, akiwa mtoto wa Chifu Nyerere Burito wa Wazanaki na Christina Mugaya Wanyang’ombe.

UTOTO NA UJANA

Nyerere alianza shule akiwa na takribani miaka 12, jambo lililokuwa la kawaida kwa mazingira ya wakati huo. Alisoma shule ya msingi Musoma na baadaye akaendelea na masomo katika Tabora Government School, ambako alionyesha uwezo mkubwa wa kitaaluma.

Maisha yake ya utotoni katika jamii ya Wazanaki, pamoja na malezi yake, yalichangia katika kujenga mtazamo wake kuhusu jamii, uwajibikaji na umuhimu wa elimu.

ELIMU NA KAZI YA UALIMU

Mwaka 1943 alikwenda Makerere College, Kampala, Uganda, kusomea ualimu. Baada ya kumaliza, alirejea Tanganyika na kufanya kazi ya ualimu katika shule ya St. Mary’s huko Tabora.

Mwaka 1949 alipata nafasi ya kusoma katika University of Edinburgh, Scotland. Alisoma masomo yaliyohusisha Historia, Uchumi na maeneo ya falsafa na siasa, na mwaka 1952 alihitimu shahada ya uzamili. Alikuwa miongoni mwa Watanganyika wa mwanzo kusoma katika chuo kikuu nchini Uingereza.

Aliporejea Tanganyika, aliendelea na kazi ya ualimu katika St. Francis Secondary School, Pugu, karibu na Dar es Salaam. Hapa ndipo jina la “Mwalimu” lilipoendelea kuwa sehemu muhimu ya utambulisho wake.

KUINGIA KATIKA HARAKATI ZA UHURU

Mwaka 1953, Nyerere alichaguliwa kuwa Rais wa Tanganyika African Association (TAA). Mwaka 1954, aliongoza mabadiliko ya chama hicho kuwa Tanganyika African National Union (TANU), chama kilichokuwa chombo kikuu cha kisiasa katika harakati za kudai uhuru wa Tanganyika.

Nyerere alifanya kampeni za kisiasa kwa msisitizo wa umoja wa wananchi, ushiriki wa kisiasa na kupatikana kwa uhuru kupitia njia za kisiasa na mazungumzo. Alifikisha hoja ya Tanganyika mbele ya Umoja wa Mataifa na akawa mmoja wa sauti kuu za utaifa wa Tanganyika katika miaka ya mwisho ya ukoloni.

Mwaka 1960, TANU ilipata ushindi mkubwa katika uchaguzi, na Nyerere akawa Waziri Kiongozi. Mwaka 1961, Tanganyika ilipata uhuru na Nyerere akawa Waziri Mkuu wa kwanza wa Tanganyika huru tarehe 9 Desemba 1961.

MADARAKA NA VIPINDI VYA UONGOZI

Waziri Mkuu wa Tanganyika:
1961–1962

Rais wa Tanganyika:
1962–1964

Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania:
1964–1985

Baada ya Tanganyika kuwa Jamhuri mwaka 1962, Nyerere alichaguliwa kuwa Rais wa kwanza. Mwaka 1964, Tanganyika na Zanzibar ziliungana na kuunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, na Nyerere akawa Rais wa kwanza wa Tanzania.

Aliongoza Tanzania hadi mwaka 1985, alipostaafu kwa hiari na kumwachia madaraka Rais wa Awamu ya Pili, Ali Hassan Mwinyi. Alibaki Mwenyekiti wa TANU hadi chama hicho kilipoungana na Afro-Shirazi Party (ASP) mwaka 1977 na kuunda Chama Cha Mapinduzi (CCM), ambacho aliongoza kama Mwenyekiti wake wa kwanza hadi mwaka 1990.

MISINGI YA UONGOZI WAKE

Katika uongozi wake, Nyerere alisisitiza sana umoja wa Taifa, usawa, kujitegemea, elimu, utu, amani na mshikamano wa Watanzania.

Mwaka 1967, alitangaza Azimio la Arusha, lililoweka msingi wa sera ya Ujamaa na Kujitegemea. Serikali ilielekeza nguvu katika kujenga huduma za kijamii, kupanua elimu, afya na maendeleo ya vijijini, huku ikisisitiza kujitegemea kama msingi wa maendeleo ya Taifa.

Sera hizi zilikuwa sehemu muhimu ya historia ya Tanzania, ingawa baadhi ya sera za kiuchumi na utekelezaji wa Ujamaa vilikumbwa na changamoto kubwa na matokeo yake yameendelea kujadiliwa na watafiti na wanahistoria.

ELIMU, UMOJA NA UJENZI WA TAIFA

Moja ya maeneo yaliyokuwa muhimu katika uongozi wa Nyerere ilikuwa elimu. Aliona elimu kama chombo cha kujenga Taifa na kuongeza uwezo wa wananchi kushiriki katika maendeleo.

Utawala wake pia ulisisitiza kujenga utambulisho wa kitaifa unaovuka makabila, pamoja na kukuza matumizi ya Kiswahili kama lugha muhimu ya Taifa. Serikali ya wakati huo iliweka mkazo katika kuimarisha umoja wa Watanzania na kujenga Taifa lenye utambulisho wa pamoja.

MUUNGANO WA TANGANYIKA NA ZANZIBAR

Moja ya matukio makubwa zaidi katika historia ya uongozi wa Nyerere ilikuwa Muungano wa Tanganyika na Zanzibar tarehe 26 Aprili 1964.

Muungano huo uliunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na ukawa moja ya misingi mikuu ya Tanzania ya kisasa. Nyerere alikuwa mmoja wa viongozi wakuu waliohusika katika mchakato huo.

AFRIKA NA HARAKATI ZA UKOMBOZI

Nyerere hakuangalia uongozi wa Tanzania kama jambo la ndani pekee. Alikuwa na nafasi kubwa katika harakati za ukombozi wa Afrika, hasa katika mapambano dhidi ya ukoloni na utawala wa wachache weupe kusini mwa Afrika.

Tanzania chini ya uongozi wake iliunga mkono harakati za ukombozi katika nchi mbalimbali, zikiwemo Zimbabwe, Namibia, Msumbiji na Afrika Kusini. Pia alikuwa miongoni mwa viongozi waliokuwa na ushawishi katika harakati za Pan-Africanism na katika kuanzishwa kwa Organization of African Unity (OAU) mwaka 1963.

Msimamo wake juu ya ukombozi wa Afrika ulimpa Tanzania nafasi muhimu katika siasa za bara katika kipindi cha Vita Baridi. Vyanzo vya kihistoria vinaonyesha pia jinsi Nyerere alivyokuwa akihusika moja kwa moja katika masuala ya ukombozi wa kusini mwa Afrika.

VITA DHIDI YA IDI AMIN

Mwaka 1978, Uganda chini ya Idi Amin ilivamia eneo la Tanzania. Tanzania ilijibu kijeshi na hatimaye vikosi vya Tanzania, pamoja na wapiganaji wa Uganda waliokuwa wakimpinga Amin, vilifanikiwa kuiondoa serikali yake mwaka 1979.

Tukio hili ni sehemu muhimu ya historia ya Tanzania na linaonyesha msimamo wa serikali ya Nyerere kuhusu usalama wa Taifa na upinzani dhidi ya uvamizi wa eneo la Tanzania.

TANZAM NA MAENDELEO

Katika kipindi chake, Tanzania pia iliimarisha ushirikiano na nchi nyingine za Afrika na nje ya Afrika. Moja ya miradi mikubwa ya kipindi hicho ilikuwa TAZARA, reli iliyounganisha Tanzania na Zambia, iliyojengwa kwa ushirikiano mkubwa na China.

Mradi huo ulikuwa na umuhimu wa kiuchumi na kimkakati, hasa kwa Zambia ambayo wakati huo ilikuwa ikikabiliwa na changamoto za kutumia njia za usafirishaji zilizopita katika maeneo yaliyokuwa chini ya tawala za wazungu kusini mwa Afrika.

MWISHO WA UTWALA

Baada ya takribani miaka 23 ya uongozi wa Taifa, Nyerere alitangaza kustaafu urais mwaka 1985. Alifanya hivyo kwa hiari na kumkabidhi madaraka Rais mpya, Ali Hassan Mwinyi.

Kuondoka kwake madarakani kwa hiari kulikuwa sehemu muhimu ya historia ya uongozi wake na kumtenga na mtindo wa baadhi ya viongozi wa Afrika wa wakati huo waliodumu madarakani kwa muda mrefu au kuondoka kwa njia zisizo za amani.

Baada ya urais, Nyerere aliendelea kushiriki katika masuala ya kisiasa na kijamii. Aliendelea kuwa na ushawishi katika Tanzania na Afrika, na baadaye alihusika pia katika juhudi za upatanishi, ikiwemo katika mchakato wa amani nchini Burundi.

KIFO

Mwalimu Julius Kambarage Nyerere alifariki tarehe 14 Oktoba 1999 katika St Thomas’ Hospital, London, Uingereza, baada ya kuugua leukemia.

Alikuwa na umri wa miaka 77.

Mwili wake ulirejeshwa Tanzania na alizikwa katika Butiama, mahali alipozaliwa.

URITHI WA MWALIMU NYERERE

Urithi wa Nyerere katika historia ya Tanzania unaonekana katika maeneo mbalimbali: Uhuru wa Tanganyika, Muungano wa Tanganyika na Zanzibar, ujenzi wa utambulisho wa Taifa, matumizi ya Kiswahili, msisitizo wa elimu, sera ya Ujamaa na Kujitegemea, diplomasia ya kutofungamana na upande wowote, na mchango katika ukombozi wa Afrika.

Urithi wake pia unahusisha mijadala na tathmini kuhusu sera zake za kiuchumi, Ujamaa na namna zilivyotekelezwa. Kwa hiyo, kumkumbuka Nyerere kihistoria hakumaanishi kuangalia mafanikio pekee, bali pia kuelewa maamuzi yake, mazingira ya wakati wake, changamoto alizokutana nazo na matokeo ya sera zake.

Hata hivyo, katika historia ya Tanzania, Nyerere anaendelea kukumbukwa kama Rais wa kwanza wa Tanzania, mwanzilishi mkuu wa Taifa jipya na mmoja wa viongozi waliotoa sura ya kipekee kwa historia ya Tanzania na Afrika katika karne ya 20.

Julius Kambarage Nyerere: 1922–1999.
Mwalimu, mwanasiasa, mjenzi wa Taifa na Baba wa Taifa la Tanzania.