MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS TANZANIA
Mwinyi: Kurejeshwa kwa Mfumo wa Vyama Vingi na Mabadiliko ya Siasa Tanzania
Tarehe 28 Julai 1995, Rais Ali Hassan Mwinyi alilihutubia Bunge la Tanzania na kulivunja ili nchi ijiandae kwa Uchaguzi Mkuu. Katika hotuba hiyo, alieleza mabadiliko ya kisiasa yaliyokuwa yamefanyika wakati wa awamu yake ya uongozi, akitaja ruhusa ya kuanzishwa kwa vyama vya siasa kama mojawapo ya mabadiliko makubwa ya kipindi hicho.
NUKUU KWA KISWAHILI
“
Mheshimiwa Spika, kipindi hiki cha awamu ya pili kimeshuhudia mabadiliko makubwa ya kisiasa, hasa baada ya kutoa ruhusa ya kuanzisha vyama vya siasa.
Rais Ali Hassan Mwinyi
Tarehe
28 Julai 1995
Mahali
Bunge la Tanzania
Tukio
Hotuba ya kulihutubia na kulivunja Bunge kabla ya Uchaguzi Mkuu
Marejeo
Historia ya Bunge la Tanzania (1926–2024), uk. 113
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Tanzania ilipokuwa ikijiandaa kuingia katika uchaguzi wa vyama vingi
Kauli hii ilitolewa mwishoni mwa kipindi cha uongozi wa Rais Ali Hassan Mwinyi, wakati Tanzania ikijiandaa kwa Uchaguzi Mkuu wa mwaka 1995. Katika hotuba yake ya tarehe 28 Julai 1995, aliliambia Bunge kwamba awamu ya pili ilikuwa imeshuhudia mabadiliko makubwa ya kisiasa, hasa baada ya kuruhusiwa kwa mfumo wa vyama vingi.
Hatua hiyo ilikuwa sehemu ya mabadiliko ya mfumo wa kisiasa yaliyoanza kabla ya hotuba hii. Mwaka 1991, Tume ya Rais iliyoongozwa na Jaji Francis Nyalali ilikusanya maoni kuhusu mfumo wa kisiasa wa nchi. Mwaka uliofuata, Sheria ya Vyama vya Siasa Na. 5 ya mwaka 1992 ilipitishwa, na kwa mujibu wa kumbukumbu za Bunge, ilianza kutumika tarehe 1 Julai 1992.
Kufikia Julai 1995, Rais Mwinyi alikuwa akieleza mabadiliko hayo kama sehemu ya mwenendo wa kisiasa wa awamu yake. Hotuba hiyo ilitolewa katika mazingira ya maandalizi ya uchaguzi ambao ungehusisha vyama vingi, hivyo ilikuwa pia fursa ya kueleza hatua zilizokuwa zimechukuliwa kabla ya nchi kuingia katika awamu nyingine ya uongozi.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Mabadiliko ya mfumo wa kisiasa yalikuwa sehemu ya historia ya awamu ya pili
Katika kauli hii, Mwinyi anaeleza namna alivyoutazama urithi wa kisiasa wa awamu yake. Anataja kuruhusiwa kwa vyama vya siasa kama hatua iliyobadilisha mazingira ya siasa nchini. Kwa hiyo, maneno yake yanaweka mkazo katika mabadiliko ya mfumo wa kisiasa, badala ya kuzungumzia uchaguzi kama tukio la kawaida pekee.
Kauli hii pia inatofautisha hatua mbili zinazohusiana lakini si sawa: kuruhusu vyama vingi kufanya shughuli za kisiasa na kuandaa uchaguzi unaoshirikisha vyama hivyo. Sheria na usajili wa vyama uliweka msingi wa kisheria wa mfumo huo; uchaguzi ulikuwa hatua ya kuufanyia kazi katika mchakato wa kisiasa wa taifa.
Kwa kuwa kauli hii ni sehemu ya hotuba ya Rais mwenyewe, inatoa ushahidi wa jinsi alivyowasilisha mabadiliko hayo mwishoni mwa uongozi wake. Tathmini kamili ya mabadiliko hayo inahitaji pia kuangalia sheria, kumbukumbu za uchaguzi na namna mfumo huo ulivyofanya kazi katika vipindi vilivyofuata.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Kutoka uamuzi wa mfumo wa kisiasa hadi uchaguzi wa mwaka 1995
Mabadiliko yaliyotajwa na Mwinyi hayakuanza siku ya hotuba yake. Mchakato wa kujadili mfumo wa vyama vingi ulitangulia mwaka 1995, na kupitishwa kwa Sheria ya Vyama vya Siasa mwaka 1992 kulikuwa hatua muhimu katika kuweka utaratibu wa kisheria wa usajili wa vyama.
Katika hotuba iliyorekodiwa na Bunge, Mwinyi alieleza pia kwamba Sheria ya Vyama vya Siasa Na. 5 ya mwaka 1992 ilikuwa imeanza kutumika tarehe 1 Julai 1992 na kwamba vyama 13 vilikuwa vimesajiliwa rasmi kufikia wakati wa hotuba hiyo. Taarifa hii inaweka kauli yake katika mazingira mahususi ya kipindi hicho: mfumo mpya ulikuwa umeanzishwa kisheria, na vyama vilikuwa vikijiandaa kushiriki katika Uchaguzi Mkuu uliotarajiwa Oktoba 1995.
Kwa hiyo, nukuu hii ina nafasi mbili katika kumbukumbu za kihistoria. Kwanza, ni maelezo ya kiongozi kuhusu mabadiliko ya kisiasa ya kipindi chake. Pili, ni sehemu ya rekodi ya Bunge inayoweza kulinganishwa na nyaraka za sheria na uchaguzi ili kufuatilia jinsi mfumo wa vyama vingi ulivyoanzishwa na kuanza kufanya kazi.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Kumbukumbu ya mabadiliko ya taasisi na mfumo wa kisiasa
Nukuu hii ni muhimu kwa kuelewa namna mabadiliko ya mfumo wa vyama vya siasa yalivyoelezwa na Rais aliyekuwa madarakani wakati nchi ikijiandaa kwa uchaguzi wa mwaka 1995. Inasaidia kuunganisha historia ya uongozi wa Mwinyi na mabadiliko ya kisheria yaliyowezesha vyama vingi kusajiliwa na kushiriki katika siasa.
Kwa Tanzania ya sasa, nukuu hii inaweza kusaidia kutafakari uhusiano kati ya sheria, taasisi za kisiasa na utekelezaji wa taratibu za uchaguzi. Kuruhusu mfumo wa vyama vingi ni hatua ya kisheria; namna mfumo huo unavyofanya kazi huonekana pia kupitia utekelezaji wa sheria, ushiriki wa wananchi, ushindani wa kisiasa na uendeshaji wa uchaguzi.
Thamani ya kihistoria ya kauli hii haitegemei kuichukulia kama tathmini ya mwisho ya mafanikio yote ya mfumo wa vyama vingi. Badala yake, inatoa msingi wa kuchunguza hatua zilizochukuliwa, mazingira yaliyokuwepo na mabadiliko yaliyofuata kwa kutumia kumbukumbu zinazoweza kuhakikiwa.
KAULI KATIKA VITENDO
Sheria ya Vyama vya Siasa ya mwaka 1992 na kuanzishwa kwa mfumo wa vyama vingi
HATUA
Sheria ya Vyama vya Siasa Na. 5 ya mwaka 1992 ilipitishwa na Bunge na kuanza kutumika tarehe 1 Julai 1992. Kumbukumbu ya Bunge inasema kwamba kufikia hotuba ya Mwinyi ya tarehe 28 Julai 1995, vyama 13 vilikuwa vimesajiliwa rasmi.
UHUSIANO NA KAULI
Huu ni uhusiano wa moja kwa moja wa kihistoria. Katika hotuba hiyo hiyo, Mwinyi alitaja ruhusa ya kuanzisha vyama vya siasa na akaeleza kwamba Bunge lilikuwa limepitisha sheria hiyo. Sheria na usajili wa vyama vinafafanua kwa vitendo mazingira ya kisheria aliyokuwa akizungumzia.
MUKTADHA WA WAKATI
Sheria ilianza kutumika mwaka 1992. Kauli ya Mwinyi ilitolewa Julai 1995, wakati nchi ikijiandaa kwa Uchaguzi Mkuu wa Oktoba mwaka huo na yeye akilihutubia Bunge kabla ya kulivunja.
MATOKEO YANAYOWEZA KUTHIBITISHWA
Kumbukumbu ya Bunge inathibitisha kuwepo kwa sheria hiyo, tarehe yake ya kuanza kutumika na idadi ya vyama vilivyosajiliwa kufikia wakati wa hotuba. Taarifa hizi zinaonyesha kuwa mfumo wa vyama vingi ulikuwa umewekewa msingi wa kisheria na vyama vilikuwa vimesajiliwa. Hazitoshi, peke yake, kupima kwa ukamilifu ubora wa ushindani wa kisiasa au matokeo yote ya mfumo huo.
MWENENDO WA KIHISTORIA
Safari ya mabadiliko ya kisiasa: kabla ya 1995, wakati huo na baada yake
Kauli ya Mwinyi inaeleweka vizuri zaidi inapowekwa katika mfululizo wa hatua za kisheria na kisiasa zilizotangulia hotuba hiyo na maendeleo yaliyofuata.
KABLA YA 1995
Msingi wa Mabadiliko
Mwaka 1991, Tume ya Rais iliyoongozwa na Jaji Francis Nyalali ilikusanya maoni kuhusu mfumo wa kisiasa. Mwaka 1992, Sheria ya Vyama vya Siasa Na. 5 ilipitishwa na baadaye kuanza kutumika.
28 JULAI 1995
Kauli ya Mwinyi
Rais Mwinyi alilihutubia na kulivunja Bunge kabla ya Uchaguzi Mkuu. Alitaja kuruhusiwa kwa vyama vya siasa kama mojawapo ya mabadiliko makubwa ya kisiasa yaliyotokea katika awamu ya pili.
LEO NA KESHO
Urithi wa Kihistoria
Kauli hii inaweza kusaidia vizazi vya sasa na vijavyo kufuatilia jinsi mfumo wa vyama vingi ulivyoanzishwa, ulivyowekwa kisheria na ulivyoendelea. Uchunguzi huo unahitaji kulinganisha hotuba na nyaraka za sheria, uchaguzi na taasisi za kisiasa.
MWANGWI WA KAULI KATIKA WAKATI WA SASA
Kutofautisha uwepo wa mfumo na namna unavyotekelezwa
Kauli hii inaweka wazi jambo moja katika historia ya Tanzania: kuanzishwa kwa mfumo wa vyama vingi kulihusisha maamuzi ya kisiasa na hatua za kisheria. Katika kutathmini mfumo huo leo, ni muhimu kutenganisha uamuzi wa kuuruhusu, kuwepo kwa vyama vilivyosajiliwa na namna mfumo unavyofanya kazi katika mazingira halisi ya uchaguzi na ushiriki wa wananchi.
Kwa mtazamo wa kihistoria, nukuu hii inaweza kuwa mwanzo wa maswali yanayoweza kuchunguzwa kwa ushahidi: sheria ilianzisha utaratibu gani, vyama vilisajiliwa lini, na mabadiliko ya sheria na taratibu za uchaguzi yaliendelezaje mfumo huo katika miaka iliyofuata? Maswali haya husaidia kuelewa historia bila kuchanganya kauli ya kiongozi na tathmini ya matokeo yote yaliyotokea baadaye.
TAFAKURI KWA VIZAZI VIJAVYO
Kuhifadhi maneno ya viongozi pamoja na nyaraka zinazoyaweka katika muktadha
Kwa watafiti na vizazi vijavyo, kauli hii ni sehemu ya kumbukumbu ya namna mabadiliko ya kisiasa yalivyoelezwa na uongozi wa Tanzania mwaka 1995. Thamani yake inaweza kuongezeka inapohifadhiwa pamoja na rekodi za Bunge, maandishi ya sheria, nyaraka za usajili wa vyama na kumbukumbu za uchaguzi.
Kusoma vyanzo hivi kwa pamoja kunawezesha kutofautisha kile ambacho viongozi walisema, hatua zilizochukuliwa na matokeo yanayoweza kuthibitishwa. Huo ndio msingi wa kuandika historia inayowapa wasomaji nafasi ya kuelewa mabadiliko ya taifa kwa kutumia ushahidi.
MAREJEO YA KIHISTORIA
Chanzo cha nukuu na taarifa zinazohusiana
01
Historia ya Bunge la Tanzania (1926–2024)
Ukurasa wa 113 unaweka kumbukumbu ya hotuba ya Rais Ali Hassan Mwinyi ya tarehe 28 Julai 1995, ikijumuisha nukuu hii, maelezo kuhusu Sheria ya Vyama vya Siasa Na. 5 ya mwaka 1992 na taarifa ya vyama vilivyosajiliwa kufikia wakati huo.
Fungua chanzo rasmi cha Bunge
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu hii imechukuliwa kutoka katika kitabu cha Ofisi ya Bunge la Tanzania, Historia ya Bunge la Tanzania (1926–2024), ukurasa wa 113. Maneno yaliyowekwa ndani ya alama za kunukuu yamehifadhiwa kama yalivyotolewa kwenye nukuu iliyorejelewa. Maelezo kuhusu mazingira ya kauli, maana yake na umuhimu wake ni uchambuzi wa kihistoria unaotofautishwa na maneno ya Rais mwenyewe.
Kauli ya Mwinyi inaeleza mtazamo wake kuhusu mabadiliko ya kisiasa ya awamu ya pili. Taarifa kuhusu sheria na usajili wa vyama zimehusishwa na kumbukumbu ya Bunge; tathmini pana ya namna mfumo wa vyama vingi ulivyofanya kazi inahitaji pia nyaraka nyingine za kihistoria na uchaguzi.
