MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS TANZANIA
Mwinyi: Mapato ya Ndani Yafadhili Elimu, Afya na Miundombinu
Kauli ya Rais Ali Hassan Mwinyi kuhusu wajibu wa Tanzania kukusanya
mapato yake na kugharamia huduma za umma, iliyotolewa katika kipindi
cha mjadala kuhusu ukwepaji wa kodi, misamaha ya kodi na utegemezi
wa ufadhili kutoka nje.
TAFSIRI YA KISWAHILI
“
Sitakubali serikali iende kwa wafadhili kuomba msaada huku sisi
Watanzania tukiwa hatujatimiza wajibu wetu wa kukusanya fedha
zinazohitajika kuwaelimisha watoto wetu, kutoa huduma za afya
na kutunza miundombinu yetu ya kiuchumi.
ORIGINAL ENGLISH
I will not allow the government to go to the donor community with a
hat in hand when we, the Tanzanians, have not played our part to
raise funds necessary to educate our children, to provide health
services and to maintain our economic infrastructure.
Rais Ali Hassan Mwinyi
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Awamu ya Pili
Tarehe
9 Novemba 1994
Mahali
Taarifa ya Ofisi ya Rais; ripoti ya IPS ilitoka Dar es Salaam
Tukio / Waraka
Taarifa kuhusu ukusanyaji wa mapato, ukwepaji wa kodi na misamaha isiyo halali
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Wakati ukusanyaji wa kodi ulipokuwa suala la mapato na huduma za umma
Tarehe 9 Novemba 1994, Rais Ali Hassan Mwinyi alitoa taarifa iliyotaka
uchunguzi kamili kuhusu ukwepaji wa kodi na misamaha ya kodi isiyo halali.
Kauli yake ilitolewa wakati ukusanyaji wa mapato ya serikali ulikuwa
suala muhimu katika mijadala kuhusu uwezo wa Tanzania kugharamia
matumizi yake ya umma na utegemezi wake kwa ufadhili wa nje.
Katika ripoti yake ya siku hiyo, Inter Press Service (IPS) ilieleza kuwa
taarifa ya Ofisi ya Rais ilihusisha upotevu wa mapato na vitendo
visivyo halali pamoja na mianya ya kiutawala. Ripoti hiyo ilitaja
makadirio ya dola za Marekani milioni 132 kuwa mapato yaliyopotea
mwaka 1993. Takwimu hiyo ni dai lililoripotiwa wakati huo, si hesabu
inayothibitishwa na makala hii kwa njia huru.
Taarifa hiyo pia ilizungumzia matumizi mabaya yanayodaiwa kufanywa
kupitia bidhaa zilizokuwa zikisafirishwa kwa njia ya transit na
maghala ya forodha. Serikali ilitangaza hatua za kuimarisha ufuatiliaji
wa maghala hayo na kuagiza kampuni zilizohusika na ukaguzi wa bidhaa
kabla ya kusafirishwa kuanzisha mfumo wa ufuatiliaji dhidi ya ukwepaji
wa kodi.
Kauli kuhusu wafadhili ilikuwa sehemu ya hoja hiyo hiyo: kabla ya
kutegemea fedha kutoka nje, serikali ilipaswa kushughulikia mapungufu
ya ukusanyaji wa mapato ya ndani. Hata hivyo, kauli hiyo haikukataa
ushirikiano wa kimataifa kwa ujumla. Ilisisitiza wajibu wa ndani katika
kugharamia mahitaji ya taifa.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Ufadhili wa huduma za umma huanza pia na uwezo wa kukusanya mapato
Hoja kuu ya Mwinyi ni kwamba serikali haiwezi kutenganisha ahadi
za kutoa huduma kwa wananchi na wajibu wa kupata mapato yanayohitajika
kuzigharamia. Elimu, huduma za afya na matengenezo ya miundombinu
vinahitaji rasilimali za kifedha zinazokusanywa na kusimamiwa kwa
ufanisi.
Kauli ya “kuenda kwa wafadhili kuomba msaada” inatumika kueleza
hali ya serikali kutegemea fedha za nje wakati mapato ambayo
yangepaswa kukusanywa ndani hayajapatikana kikamilifu. Katika
muktadha huu, “kutimiza wajibu wetu” kunahusu kuongeza uwezo wa
kukusanya kodi na kuhakikisha kuwa sheria za kodi zinatekelezwa
kwa haki.
Ujumbe wake hauishii katika kuongeza kodi. Mfumo wa mapato unahitaji
pia sheria zinazoeleweka, usimamizi wa kuaminika, matumizi yenye
uwajibikaji na utaratibu unaozuia upendeleo usio halali. Kukusanya
mapato kwa ufanisi ni sehemu moja ya wajibu wa serikali; kueleza
jinsi fedha hizo zinavyotumika ni sehemu nyingine.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Mwaka 1994: mapato ya ndani, misamaha ya kodi na uhusiano na wafadhili
Katika miaka ya mwanzo ya 1990, Tanzania ilikuwa ikikabiliana na
changamoto za usimamizi wa mapato ya serikali na uhusiano wake
na wafadhili wa kimataifa. Ripoti ya IPS ya tarehe 18 Novemba 1994
ilieleza kuwa serikali ilikuwa imeahirisha ombi lake la ziada la
ufadhili na mkutano uliopangwa na wafadhili, huku ikishughulikia
suala la ukwepaji wa kodi na ufisadi.
Ripoti hiyo ilisema Mwinyi alikuwa amewaagiza Mdhibiti na Mkaguzi
Mkuu wa Hesabu za Serikali pamoja na Mwanasheria Mkuu kuongoza
uchunguzi wa kesi husika katika kipindi kilichotajwa cha miezi mitatu,
ili kubaini kama sheria ilikuwa imekiukwa na hatua za kisheria zichukuliwe
pale ilipostahili.
Maelezo haya yanaweka nukuu katika mazingira yake halisi: haikuwa
kauli ya jumla kuhusu kujitegemea kiuchumi pekee, bali ilihusiana
na mjadala maalumu wa mwaka 1994 kuhusu mapato ya kodi, misamaha
na masharti yaliyokuwa yakijitokeza katika uhusiano wa Tanzania
na wafadhili. Ni muhimu pia kutofautisha misamaha halali iliyotolewa
kwa mujibu wa sheria na misamaha iliyodaiwa kuwa isiyo halali.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Uhusiano kati ya kodi, huduma za jamii na uwajibikaji wa serikali
Nukuu hii inaweka pamoja maeneo matatu ya msingi ya utendaji wa
serikali: ukusanyaji wa mapato, utoaji wa huduma za jamii na
usimamizi wa miundombinu. Mapato ya ndani yanaweza kusaidia
kugharamia shule, vituo vya afya, barabara na huduma nyingine
za umma bila kutegemea kikamilifu fedha kutoka nje.
Hata hivyo, kiwango cha mapato kinachokusanywa si kipimo pekee
cha mafanikio. Mfumo wa kodi unapaswa kuwa wa haki, unaotekelezwa
kwa usawa na unaoweka wazi misingi ya misamaha. Vilevile, wananchi
wanahitaji kuona kuwa fedha za umma zinasimamiwa kwa uadilifu
na kutumika kwa malengo yaliyokusudiwa.
Kwa hiyo, kauli hii inaweza kutumika kuchunguza maswali yanayohusu
ubora wa usimamizi wa mapato: Je, kodi inayostahili inakusanywa?
Je, misamaha inatolewa kwa misingi iliyo wazi na ya kisheria?
Je, taasisi husika zinawajibika? Na je, mapato yaliyokusanywa
yanachangia huduma ambazo wananchi wanazihitaji?
KAULI KATIKA VITENDO
Uchunguzi wa kodi na maagizo ya kuimarisha usimamizi wa mapato
HATUA
Tarehe 9 Novemba 1994, Mwinyi alitangaza kuagiza uchunguzi kamili
kuhusu ukwepaji wa kodi na misamaha isiyo halali. Kwa mujibu wa
ripoti ya IPS ya siku hiyo, serikali pia ilieleza kuwa ufuatiliaji
wa maghala ya forodha ungeimarishwa na kampuni za ukaguzi wa
bidhaa kabla ya kusafirishwa zingeagizwa kuweka mfumo wa
kufuatilia ukwepaji wa kodi.
UHUSIANO NA KAULI
Uhusiano ni wa moja kwa moja: nukuu ilisisitiza wajibu wa kukusanya
mapato ya ndani, huku maagizo yaliyotangazwa yakilenga kuchunguza
mianya ambayo taarifa ya serikali ilihusisha na upotevu wa mapato.
Hatua hizo zililenga kuimarisha ukusanyaji wa kodi badala ya kuacha
mapungufu hayo bila kuchunguzwa.
MUKTADHA WA WAKATI
Hatua hizo zilitangazwa katika Novemba 1994, wakati masuala ya
ukusanyaji wa kodi na misamaha yalikuwa yakiathiri majadiliano
ya serikali na wafadhili. Ripoti ya IPS ya tarehe 18 Novemba
ilieleza kuwa ombi la ziada la ufadhili lilikuwa limeahirishwa
huku serikali ikishughulikia tatizo hilo.
MATOKEO YANAYOWEZA KUTHIBITISHWA
Ushahidi uliopo unathibitisha kutangazwa kwa uchunguzi, maagizo
ya ufuatiliaji na hatua ya kuahirisha ombi la ziada la ufadhili
iliyoripotiwa na IPS. Hata hivyo, ripoti hizi pekee hazitoshi
kuthibitisha kiasi cha mwisho cha kodi kilichorejeshwa, idadi
ya watu waliohukumiwa au matokeo kamili ya uchunguzi ulioagizwa.
MWENENDO WA MAANA
Kutoka changamoto za 1994 hadi maswali ya sasa na ya baadaye
Historia ya kauli hii inaweza kusomwa katika vipindi vinne:
mazingira yaliyotangulia, hatua zilizotangazwa mwaka 1994,
umuhimu wake katika mjadala wa sasa na masomo ya muda mrefu
kuhusu usimamizi wa fedha za umma.
KABLA YA KAULI
Changamoto za mapato
Kwa mujibu wa ripoti ya IPS ya Novemba 1994, taarifa ya
Ofisi ya Rais ilihusisha upotevu wa mapato ya mwaka 1993
na ukwepaji wa kodi, misamaha isiyo halali na mianya ya
kiutawala. Hali hii iliweka ukusanyaji wa mapato katika
kiini cha mjadala wa fedha za serikali.
NOVEMBA 1994
Uchunguzi ulitangazwa
Mwinyi alitangaza uchunguzi na hatua za kuimarisha ufuatiliaji
wa kodi. Siku chache baadaye, IPS iliripoti kuahirishwa kwa
ombi la ziada la ufadhili wakati serikali ikishughulikia
masuala ya ukusanyaji wa mapato na ufisadi.
LEO
Mapato na uwazi
Kauli hii inaweza kusaidia kutafakari umuhimu wa ukusanyaji
wa kodi unaozingatia sheria, misamaha yenye vigezo vinavyoeleweka,
udhibiti wa mianya ya kiutawala na uwazi katika matumizi ya
mapato. Huu ni mtazamo wa sasa kuhusu hoja ya kihistoria,
si dai kwamba hali ya mwaka 1994 inaendelea bila mabadiliko.
KESHO
Taasisi zinazowajibika
Kwa vizazi vijavyo, suala muhimu ni namna ya kujenga mifumo
ya mapato inayoweza kukaguliwa, yenye kumbukumbu sahihi na
inayotumia sheria kwa usawa. Kumbukumbu za uchunguzi, matokeo
yake na hatua zilizochukuliwa zinaweza kusaidia kueleza
tofauti kati ya agizo lililotolewa na utekelezaji uliothibitishwa.
MWANGWI WA KAULI KATIKA WAKATI WA SASA
Kujitegemea kifedha kunahitaji ukusanyaji na matumizi yenye uwajibikaji
Hoja ya Mwinyi inaweza kutumika kuchunguza uhusiano kati ya uwezo
wa serikali kukusanya mapato na uwezo wake wa kugharamia huduma
za wananchi. Pale mapato yanayostahili hayakusanywi, nafasi ya
kifedha ya kutekeleza majukumu ya umma inaweza kupungua. Hata hivyo,
kuongeza mapato pekee hakutoshi: matumizi ya fedha hizo yanahitaji
usimamizi, vipaumbele vinavyoeleweka na uwajibikaji kwa wananchi.
Kauli hii pia inaibua suala la uwiano katika mfumo wa kodi.
Watu na biashara wanapaswa kutendewa kwa misingi ya sheria,
na misamaha inapaswa kuwa na msingi unaotambulika. Uchunguzi
unapohitajika, matokeo yake yanapaswa kushughulikiwa kwa taratibu
halali na ushahidi, si kwa tuhuma pekee.
Kwa maana hiyo, ujumbe wa kauli hii unaweza kutumika kama msingi
wa kujadili si tu kiasi cha fedha kinachokusanywa, bali pia
uaminifu wa mfumo unaozikusanya na namna zinavyobadilishwa kuwa
huduma za umma.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Toleo la Kiingereza limehifadhiwa kwa maneno yaliyotolewa katika
nukuu ya mtumiaji na linaendana kwa ujumla na kauli iliyoripotiwa
na Inter Press Service tarehe 18 Novemba 1994. Ripoti ya IPS ya
tarehe 9 Novemba ilinukuu toleo lenye tofauti ndogo za maneno.
Tafsiri ya Kiswahili imetolewa kwa ajili ya wasomaji wa Maktaba.
Ripoti za IPS ni vyanzo vya habari vya wakati huo kuhusu taarifa
ya Ofisi ya Rais na hatua zilizotangazwa. Maelezo ya kihistoria
katika ukurasa huu yanatofautisha kati ya kauli, maagizo yaliyoripotiwa
na matokeo ya mwisho ambayo hayajathibitishwa na vyanzo hivyo.
Maktaba haijawasilisha madai yaliyotajwa mwaka 1994 kama hukumu
ya mahakama dhidi ya mtu yeyote.
MAREJEO YA NUKUU
Vyanzo vya kihistoria
