This shift, which in Tanzania, I coined as ‘RUKSA’…
Nukuu inapatikana katika sehemu inayozungumzia mazingira ya kisiasa na kiuchumi yaliyosaidia kufufua ushirikiano wa Afrika Mashariki.
“Mabadiliko haya, ambayo nchini Tanzania niliyapa jina la ‘RUKSA’…”
Hii ni tafsiri ya Kiswahili ya nukuu ya Kiingereza iliyonukuliwa hapo juu. Nukuu imehifadhiwa katika muundo uliotolewa, pamoja na alama zake za kuonyesha kuwa ni sehemu ya kauli ndefu zaidi.
Kauli hii ilitolewa na Ali Hassan Mwinyi tarehe 30 Juni 2011, aliposhiriki mjadala kuhusu maono ya Jumuiya ya Afrika Mashariki ya jana, leo na kesho, katika maadhimisho ya miaka kumi ya Bunge la Afrika Mashariki. Wakati huo alikuwa Rais Mstaafu, akitafakari kipindi alichoongoza Tanzania na mabadiliko yaliyokuwa yakitokea katika eneo la Afrika Mashariki.
Katika hotuba hiyo, Mwinyi alieleza kuwa kati ya Desemba 1985 na Novemba 1993, eneo hilo lilipitia mabadiliko ya kisiasa, kijamii na kiuchumi. Tanzania na Uganda zilikuwa zikiondoka katika mifumo ya uchumi iliyokuwa na udhibiti mkubwa wa dola kuelekea sera zilizotoa nafasi pana zaidi kwa shughuli za soko. Mwinyi alilitaja jina la “RUKSA” kama namna aliyoipa Tanzania mabadiliko hayo ya kiitikadi na kiuchumi.
Kwa mujibu wa maelezo yake, mabadiliko hayo yalichangia kuimarika kwa imani katika biashara za kuvuka mipaka. Aliliunganisha jambo hilo na mwenendo mpana uliojumuisha sera za uchumi wa soko, ubinafsishaji na kuongezeka kwa uhusiano wa kibiashara kati ya makampuni ya nchi za Afrika Mashariki.
Ni muhimu kutofautisha tarehe hizi mbili: kauli iliyonukuliwa hapa ilitolewa mwaka 2011 kama tafakari ya baadaye kuhusu kipindi cha mageuzi. Si nukuu iliyotolewa katika hotuba ya Mwinyi ya Umoja wa Mataifa ya mwaka 1987.
Katika kauli hii, neno “RUKSA” linatumiwa na Mwinyi kuelezea mabadiliko ya kiuchumi na kiitikadi yaliyotokea Tanzania katika kipindi chake cha uongozi. Maana yake katika hotuba hii inafafanuliwa na sentensi zinazolizunguka: mabadiliko hayo yalifungua nafasi mpya kwa biashara za kuvuka mipaka na kuimarisha mazingira yaliyosaidia wazo la kuunganisha uchumi wa eneo.
Hivyo, nukuu haizungumzii neno “RUKSA” kama kauli ya pekee iliyojitenga na historia. Inaliweka ndani ya maelezo ya mabadiliko ya mfumo wa uchumi, mwelekeo wa sera za soko na mahusiano ya kibiashara kati ya nchi jirani.
Hata hivyo, sehemu hii ya hotuba haitoi orodha kamili ya sera zote zilizounda mabadiliko hayo, wala haimaanishi kwamba biashara ya kikanda ilikua kwa sababu moja pekee. Mwinyi mwenyewe anataja nguvu kadhaa zilizochangia kufufuliwa kwa maono ya ushirikiano wa Afrika Mashariki.
Tanzania ilipata uhuru wa Tanganyika mwaka 1961 na baadaye ikawa sehemu ya Jumuiya ya Afrika Mashariki iliyokuwepo kabla ya kuvunjika kwake mwaka 1977. Kuvunjika kwa Jumuiya hiyo kuliacha changamoto katika ushirikiano wa kikanda, ingawa nchi hizo ziliendelea kuwa na uhusiano wa kihistoria, kijiografia na kiuchumi.
Katika kipindi cha Mwinyi, juhudi za kurejesha ushirikiano zilianza kupata msingi mpya. Tarehe 30 Novemba 1993, Tanzania, Kenya na Uganda zilisaini makubaliano ya kuanzisha Tume ya Kudumu ya Ushirikiano wa Nchi Tatu (Permanent Tripartite Commission). Mwinyi alieleza katika hotuba yake ya mwaka 2011 kwamba alihusika katika mchakato huo pamoja na Rais Daniel arap Moi wa Kenya na Rais Yoweri Museveni wa Uganda.
Mwaka 1996, Jumuiya ya Afrika Mashariki ilizinduliwa upya. Tukio hili lilitokea baada ya Mwinyi kumaliza urais wake mwezi Novemba 1995. Kwa hiyo, linapaswa kueleweka kama hatua iliyofuata mchakato wa ushirikiano ulioanzishwa na kuendelezwa na viongozi wa nchi hizo, si kama tukio lililotekelezwa na Mwinyi peke yake au ndani ya kipindi chake chote cha urais.
Muktadha huu unaonyesha kwa nini Mwinyi aliliunganisha jina la “RUKSA” na historia ya ushirikiano wa kikanda: katika tafakari yake, mabadiliko ya uchumi yalikuwa mojawapo ya mazingira yaliyosaidia kuifanya biashara ya kuvuka mipaka na ujumuishaji wa kikanda kupata nafasi mpya.
Nukuu hii ni rejea ya kuelewa namna Mwinyi alivyoeleza mabadiliko ya uchumi wa Tanzania kwa mtazamo wa baadaye. Inahusisha sera za ndani na fursa za kiuchumi zinazotokana na kuwa sehemu ya eneo lenye watu, biashara na masoko yanayounganishwa na mipaka ya nchi.
Kwa Tanzania, biashara ya kikanda ina maana ya uwezo wa wazalishaji na wafanyabiashara kufikia masoko nje ya nchi, huku pia ikileta maswali kuhusu ushindani, gharama za usafirishaji, taratibu za mipakani, viwango vya bidhaa na uwezo wa biashara ndogo kushiriki katika fursa hizo. Kauli ya Mwinyi inatoa njia ya kuangalia historia ya sera za uchumi kwa kuzingatia pia mazingira ya kibiashara ya Afrika Mashariki.
Hata hivyo, kauli hii peke yake haitoshi kupima mafanikio au gharama za mageuzi ya uchumi. Tathmini ya kina inahitaji ushahidi tofauti kuhusu sera zilizotekelezwa, mabadiliko ya biashara, hali ya maisha na namna manufaa na changamoto zilivyogawanyika katika jamii.
Mwinyi alishiriki pamoja na Rais Daniel arap Moi wa Kenya na Rais Yoweri Museveni wa Uganda katika kusaini makubaliano ya Tume ya Kudumu ya Ushirikiano wa Nchi Tatu tarehe 30 Novemba 1993.
Uhusiano wake na nukuu hii ni wa kimuktadha: hatua hiyo ilikuwa sehemu ya mchakato wa kuimarisha ushirikiano kati ya nchi hizo, wakati ambao Mwinyi anasema mabadiliko ya uchumi yalikuwa yakifungua nafasi zaidi kwa biashara za kuvuka mipaka. Makubaliano hayo hayathibitishi kwamba nukuu ya “RUKSA” ndiyo iliyosababisha uamuzi wa kuanzisha tume.
Makubaliano yalisainiwa Novemba 1993, wakati Mwinyi akiwa Rais wa Tanzania. Yalikuwa sehemu ya juhudi za kurejesha ushirikiano wa kikanda baada ya Jumuiya ya awali kuvunjika mwaka 1977.
Mchakato wa ushirikiano uliendelea baada ya makubaliano hayo na Jumuiya ya Afrika Mashariki ilizinduliwa upya mwaka 1996, baada ya Mwinyi kuondoka madarakani. Hili linaonyesha mwendelezo wa mchakato wa kikanda ulioshirikisha viongozi na taasisi za nchi wanachama katika vipindi tofauti.
Leo, wazo la kuunganisha masoko ya Afrika Mashariki linaweza kutathminiwa kwa kuangalia zaidi ya kuwepo kwa makubaliano ya kikanda. Maswali muhimu ni kama biashara zinaweza kuvuka mipaka kwa urahisi, kama wazalishaji wa ndani wanaweza kufikia masoko mapya, na kama taratibu za biashara zinasaidia kupunguza vikwazo visivyo vya lazima.
Kwa Tanzania, mjadala huo unahusu pia namna biashara ndogo na za kati, wakulima, wazalishaji na makampuni makubwa zinavyoweza kushiriki katika uchumi wa kikanda. Haya ni masuala ya kutathmini kwa kutumia takwimu na ushahidi wa sasa; si matokeo yanayoweza kuhitimishwa kutokana na nukuu hii pekee.
Kwa mtazamo huo, nukuu ya Mwinyi ni mwanzo wa kuuliza maswali kuhusu uhusiano kati ya sera za ndani, mazingira ya biashara na ushirikiano wa nchi jirani, badala ya kuwa hitimisho la mwisho kuhusu mafanikio ya mageuzi.
Nukuu hii inaweka pamoja mabadiliko ya sera za uchumi wa Tanzania na juhudi za kurejesha uhusiano wa kibiashara na kitaasisi katika Afrika Mashariki.
Katika kipindi cha Mwinyi, Tanzania ilipitia mabadiliko ya mwelekeo wa uchumi. Mwaka 1993, Tanzania, Kenya na Uganda zilisaini makubaliano ya Tume ya Kudumu ya Ushirikiano wa Nchi Tatu, hatua muhimu katika mchakato wa kufufua ushirikiano wa kikanda.
Kauli hii inaweza kusaidia kutathmini uhusiano kati ya sera za uchumi na biashara ya kikanda. Kipimo muhimu ni namna fursa za masoko, uwekezaji na biashara zinavyopatikana, pamoja na vikwazo vinavyoendelea kuzikabili biashara zinazovuka mipaka.
Historia ya “RUKSA” inaweza kuchunguzwa kwa kujiuliza jinsi sera za uchumi zinavyoweza kupanua fursa bila kupuuza uwajibikaji, ushindani wa haki na mahitaji ya wananchi. Majibu yanahitaji ushahidi wa kihistoria na tathmini ya matokeo, si jina la sera pekee.
Nukuu hii imetolewa katika hati ya hotuba ya Ali Hassan Mwinyi iliyohusishwa na maadhimisho ya miaka kumi ya Bunge la Afrika Mashariki tarehe 30 Juni 2011. Katika hotuba hiyo, Mwinyi alitumia “RUKSA” kuelezea mabadiliko ya kiuchumi na kiitikadi yaliyotokea Tanzania katika kipindi alichokuwa Rais, na akayaunganisha na mazingira yaliyoimarisha biashara za kuvuka mipaka katika Afrika Mashariki. Hii ni tafakari ya baadaye kuhusu kipindi hicho, si ushahidi kwamba maneno hayo yalitamkwa kwa mara ya kwanza wakati sera hizo zilipoanza. Maelezo ya muktadha na uchambuzi katika ukurasa huu ni tofauti na nukuu yenyewe.
Chanzo cha msingi: Talking Notes for Mzee Ali Hassan Mwinyi, hati iliyochapishwa kwenye tovuti ya Bunge la Afrika Mashariki (EALA).
Chagua Rais kutazama mkusanyo wa nukuu, kauli na fikra zake.
Chagua nukuu nyingine katika Maktaba ya Ali Hassan Mwinyi.
Ali Hassan Mwinyi (1925–2024) alikuwa Rais wa Pili wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, aliyeongoza nchi kuanzia 5 Novemba 1985 hadi 23 Novemba 1995.
Alizaliwa tarehe 8 Mei 1925 huko Kivure, Mkoa wa Pwani, na alikulia Zanzibar. Kabla ya kuingia katika siasa, Mwinyi alikuwa mwalimu na baadaye alishika nyadhifa mbalimbali katika Serikali ya Zanzibar na Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
Urais wake ulihusishwa na kipindi muhimu cha mabadiliko ya kiuchumi, kisera na kisiasa nchini Tanzania. Serikali yake ilipanua nafasi ya sekta binafsi na biashara, huku Tanzania ikianza mchakato wa kurejea katika mfumo wa vyama vingi vya siasa katika miaka ya 1990.
Katika historia ya Tanzania, kipindi cha Mwinyi kinabaki kuwa sehemu muhimu ya mpito kuelekea uchumi wenye nafasi kubwa zaidi kwa sekta binafsi na nguvu za soko, sambamba na mabadiliko ya mfumo wa kisiasa. Jina Mzee Ruksa limeendelea kuwa alama inayohusishwa na mtazamo wake wa kuruhusu mabadiliko na kufungua nafasi kwa shughuli za kijamii na kiuchumi ndani ya mipaka ya sheria.
SOMA ZAIDI →
