Machi 1990, Rais Ali Hassan Mwinyi alizungumzia namna tamaa ya kupata fedha na matarajio ya kunufaika kwa njia zisizo halali vilivyokuwa vimeathiri mahusiano ya kijamii na utendaji wa utumishi wa umma nchini Tanzania. Kauli yake ilihusishwa na juhudi za serikali yake kukabiliana na rushwa na udhaifu wa uwajibikaji.
We all behave as if the others have money and only we don’t and must therefore get it.
“Sote tunatenda kana kwamba wengine wana fedha na ni sisi tu ambao hatuna, hivyo nasi lazima tuzipate.”
Tafsiri ya Kiswahili kwa ajili ya wasomaji. Nukuu ya Kiingereza imehifadhiwa kama ilivyonukuliwa katika makala ya kihistoria.
Kauli hii ilichapishwa katika makala ya Tanzanian Affairs ya Mei 1990, iliyosimulia hatua za Rais Mwinyi dhidi ya matatizo ya rushwa na uwajibikaji serikalini. Kwa mujibu wa makala hiyo, tarehe 12 Machi 1990 Rais aliwaomba mawaziri wote 26 na manaibu mawaziri 14 kujiuzulu. Hatua hiyo ilitokea wakati kulikuwa na mjadala kuhusu mwenendo wa baadhi ya taasisi za umma na namna viongozi walivyopaswa kuwajibika kwa matatizo yaliyokuwa yakijitokeza katika maeneo yao.
Katika kueleza tatizo hilo, Mwinyi alitoa kauli inayohusisha rushwa na fikra kwamba mtu anaweza kuona wengine wakipata fedha, kisha akahisi kwamba naye anapaswa kuzipata kwa namna yoyote. Makala hiyo pia ilitaja malalamiko ya wananchi kuhusu kucheleweshwa kwa mafao ya watumishi waliostaafu na madai ya rushwa katika shughuli za kiutawala.
Hivyo, kauli hii haikuhusu fedha pekee. Ilihusishwa na mazingira ambayo wananchi walilazimika kukabiliana na taratibu za huduma za umma, na ambapo malalamiko kuhusu rushwa yalikuwa sehemu ya mjadala wa uwajibikaji katika kipindi hicho.
Sehemu muhimu ya kauli hii ni maneno yanayoeleza kwamba watu hujilinganisha na wengine na kuamini kwamba nao wanapaswa kupata fedha. Katika muktadha wa rushwa, fikra hiyo inaweza kueleza namna mtu anavyoweza kuanza kuhalalisha malipo yasiyo rasmi kwa sababu anaamini kuwa wengine wananufaika nayo.
Kauli hiyo inaelekeza fikra kwenye mazingira ya kijamii na kiutawala yanayoweza kuendeleza rushwa: mtu anapoona kwamba kupata huduma au kutatua jambo kunahitaji kutoa fedha isiyostahili, anaweza kuanza kulichukulia jambo hilo kama sehemu ya kawaida ya maisha. Hata hivyo, kauli hii peke yake haithibitishi kwamba watu wote walikuwa na mtazamo huo; ni maelezo ya tatizo kama lilivyowasilishwa katika makala ya wakati huo.
Ujumbe wake mkuu ni kwamba rushwa haiwezi kuchunguzwa kwa kuangalia mtu anayepokea fedha pekee. Inahitaji pia kuangalia matarajio, mazoea na mifumo ya kiutawala inayoweza kuifanya tabia hiyo iendelee. Hilo haliondoi wajibu wa mtu binafsi kufuata sheria, wala wajibu wa taasisi kuweka taratibu zinazoeleweka na zinazotekelezwa kwa usawa.
Mwinyi alikuwa rais tangu mwaka 1985, wakati Tanzania ilipokuwa ikikabiliana na changamoto za kiuchumi na kufanya mabadiliko katika namna shughuli za uchumi na utumishi wa umma zilivyosimamiwa. Katika kipindi hicho, rushwa na ufanisi wa taasisi vilikuwa miongoni mwa masuala yaliyojadiliwa katika maisha ya umma.
Makala ya Tanzanian Affairs ya Mei 1990 inaeleza kuwa uamuzi wa kuwataka mawaziri na manaibu mawaziri kujiuzulu ulifuatiwa na mabadiliko katika baraza la mawaziri. Makala hiyo iliripoti kuwa mawaziri saba hawakurejeshwa katika nyadhifa zao. Pia ilieleza kuwa Mwinyi alisisitiza uwajibikaji wa mawaziri kwa matatizo yaliyotokea katika wizara zao, huku akitofautisha uwajibikaji wa kisiasa na hukumu kwamba kila waziri aliyeondolewa alikuwa amehusika binafsi na rushwa.
Tofauti hiyo ni muhimu katika kuielewa historia ya kauli hii. Kuwajibika kwa matatizo yanayotokea ndani ya taasisi ni suala la usimamizi na uongozi; kuthibitisha kwamba mtu ametenda kosa ni suala linalohitaji ushahidi unaomhusu mtu huyo.
Kauli hii ni sehemu ya kumbukumbu za namna uongozi wa Tanzania ulivyokuwa ukijadili rushwa mwanzoni mwa miaka ya 1990. Inasaidia kuelewa kwamba tatizo hilo lilihusishwa na shughuli za kila siku: kuendesha biashara ndogo, kupata huduma za kiutawala na kushughulikia mafao au haki zinazostahili wananchi.
Katika uchunguzi wa masuala ya sasa, hoja hiyo inaweza kutumika kutafakari kama huduma za umma zinapatikana kwa kufuata taratibu zilizo wazi, kama maamuzi yanaweza kukaguliwa na kama malalamiko ya wananchi yanashughulikiwa bila malipo yasiyo halali. Haya ni maeneo ya kutathmini utendaji wa taasisi, si ushahidi kwamba hali ya leo ni sawa kabisa na ile ya mwaka 1990.
Kauli hiyo pia inaonyesha umuhimu wa kutenganisha matarajio ya kijamii na wajibu wa kisheria. Hata kama rushwa inaonekana kutendwa na watu wengi katika mazingira fulani, hilo haliifanyi kuwa halali wala haliondoi wajibu wa kuzuia na kuchunguza vitendo vinavyokiuka taratibu.
Kwa mujibu wa makala ya Tanzanian Affairs, tarehe 12 Machi 1990 Mwinyi aliwaomba mawaziri wote 26 na manaibu mawaziri 14 kujiuzulu. Baadaye, mawaziri saba hawakurejeshwa katika baraza jipya. Makala hiyo inaeleza kuwa hatua hizo zilihusishwa na nia ya kushughulikia rushwa na udhaifu wa uwajibikaji katika wizara mbalimbali.
Hatua hiyo ina uhusiano wa kimuktadha na kauli kuhusu namna rushwa ilivyokuwa ikiathiri maisha ya watu. Kauli ilieleza tatizo kwa mtazamo wa kijamii, huku mabadiliko ya baraza yakionyesha matumizi ya mamlaka ya uongozi katika kushughulikia masuala ya uwajibikaji. Hata hivyo, makala haithibitishi kuwa kauli yenyewe ndiyo iliyosababisha uamuzi wa kubadilisha baraza.
Hatua hizo zilifanyika Machi 1990, wakati serikali ilipokuwa ikikabiliwa na malalamiko kuhusu rushwa na utendaji wa baadhi ya taasisi za umma. Makala hiyo pia iliripoti mipango ya mikutano ya moja kwa moja na wananchi ili kusikiliza malalamiko kuhusu masuala kama ardhi, ucheleweshaji wa kesi na mafao ya watumishi waliostaafu.
Makala inathibitisha kwamba kulikuwa na mabadiliko ya baraza la mawaziri na hatua za kiutawala zilizotangazwa katika kipindi hicho. Hata hivyo, taarifa hiyo pekee haitoshi kuhitimisha kwamba hatua hizo ziliondoa rushwa au kutatua tatizo kwa kudumu. Matokeo ya muda mrefu yanahitaji kuchunguzwa kwa kutumia ushahidi mwingine wa kihistoria.
Kauli hii inaweza kueleweka vizuri zaidi inapowekwa katika mfululizo wa changamoto, hatua za uongozi na maswali ya uwajibikaji yaliyokuwepo katika kipindi chake.
Makala ya kihistoria inaeleza kuwa rushwa na malalamiko kuhusu utendaji wa baadhi ya taasisi za umma yalikuwa sehemu ya mjadala wa uongozi. Mazingira hayo yaliweka suala la uwajibikaji katika nafasi muhimu katika shughuli za serikali.
Mwinyi alitoa kauli kuhusu mtazamo wa kupata fedha na rushwa. Katika kipindi hicho, alichukua hatua ya kuwataka mawaziri na manaibu mawaziri kujiuzulu, hatua iliyofuatiwa na mabadiliko katika baraza la mawaziri.
Kauli hii inaacha maswali kuhusu namna taasisi zinavyoweza kupunguza nafasi za rushwa, kulinda haki za wananchi na kuwawajibisha watumishi kwa taratibu zilizo wazi. Kwa vizazi vijavyo, thamani yake itategemea pia kuhifadhiwa kwa nyaraka zinazosaidia kupima hatua zilizochukuliwa na matokeo yake.
Katika mazingira ya sasa, kauli hii inaweza kutumika kuchunguza tofauti kati ya fedha zinazolipwa kihalali kwa huduma na fedha zinazodaiwa au kutolewa kinyume cha taratibu. Tofauti hiyo ni muhimu kwa sababu si kila malipo ni rushwa; tatizo hutokea pale malipo yanapohusisha matumizi mabaya ya mamlaka, upendeleo au kuvunja taratibu zinazopaswa kufuatwa.
Hoja ya Mwinyi pia inafungua mjadala kuhusu namna mazoea yanavyoweza kuathiri maamuzi ya mtu. Ikiwa mtu anaamini kwamba kupata huduma kunategemea kutoa rushwa, imani hiyo inaweza kudhoofisha imani katika taasisi na kufanya kufuata taratibu kuonekane kuwa na gharama kubwa kuliko njia zisizo halali. Njia ya kupima tatizo hilo ni kuchunguza ushahidi wa malalamiko, ubora wa huduma, uwazi wa taratibu na hatua zinazochukuliwa dhidi ya makosa.
Kwa vizazi vijavyo, nukuu hii inaweza kusaidia kueleza jinsi rushwa ilivyofafanuliwa katika mjadala wa uongozi wa Tanzania mwaka 1990. Lakini ili kutathmini uzito wa hatua zilizochukuliwa, ni muhimu kutofautisha kati ya kutambua tatizo, kutangaza hatua, kutekeleza maamuzi na kuthibitisha matokeo yake.
Rekodi za mikutano, taarifa za serikali, kumbukumbu za uchunguzi na nyaraka zinazohusu matokeo ya hatua hizo zinaweza kuongeza uelewa wa namna kampeni dhidi ya rushwa ilivyotekelezwa. Kwa hiyo, kauli hii ni mwanzo wa uchunguzi wa kihistoria, si hitimisho kwamba tatizo lilitatuliwa au kwamba hatua zote zilizotangazwa zilikuwa na matokeo yaliyokusudiwa.
Makala ya Tanzanian Affairs, Mei 1990. Inanukuu kauli ya Mwinyi na kueleza muktadha wa hatua za Machi 1990 kuhusu baraza la mawaziri, rushwa na uwajibikaji.
Soma makala ya kihistoriaTovuti ya Ikulu ya Tanzania ina taarifa za wasifu na historia ya uongozi wa Rais mstaafu Ali Hassan Mwinyi.
Soma wasifuNukuu ya Kiingereza imehifadhiwa kama ilivyonukuliwa katika makala ya Tanzanian Affairs ya Mei 1990. Tafsiri ya Kiswahili imetolewa kwa ajili ya wasomaji. Makala hiyo ni chanzo cha kihistoria cha pili, si nakala rasmi ya hotuba au maandishi ya moja kwa moja ya Rais. Tarehe ya mwezi na mwaka imetolewa kwa kuzingatia muktadha wa makala; eneo maalumu ambako kauli ilitamkwa halijathibitishwa katika chanzo hiki. Uchambuzi unatofautisha kauli iliyoripotiwa, hatua za kiutawala zilizotajwa na tafsiri ya kihistoria kuhusu umuhimu wake.
Chagua Rais kutazama mkusanyo wa nukuu, kauli na fikra zake.
Chagua nukuu nyingine katika Maktaba ya Ali Hassan Mwinyi.
Ali Hassan Mwinyi (1925–2024) alikuwa Rais wa Pili wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, aliyeongoza nchi kuanzia 5 Novemba 1985 hadi 23 Novemba 1995.
Alizaliwa tarehe 8 Mei 1925 huko Kivure, Mkoa wa Pwani, na alikulia Zanzibar. Kabla ya kuingia katika siasa, Mwinyi alikuwa mwalimu na baadaye alishika nyadhifa mbalimbali katika Serikali ya Zanzibar na Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
Urais wake ulihusishwa na kipindi muhimu cha mabadiliko ya kiuchumi, kisera na kisiasa nchini Tanzania. Serikali yake ilipanua nafasi ya sekta binafsi na biashara, huku Tanzania ikianza mchakato wa kurejea katika mfumo wa vyama vingi vya siasa katika miaka ya 1990.
Katika historia ya Tanzania, kipindi cha Mwinyi kinabaki kuwa sehemu muhimu ya mpito kuelekea uchumi wenye nafasi kubwa zaidi kwa sekta binafsi na nguvu za soko, sambamba na mabadiliko ya mfumo wa kisiasa. Jina Mzee Ruksa limeendelea kuwa alama inayohusishwa na mtazamo wake wa kuruhusu mabadiliko na kufungua nafasi kwa shughuli za kijamii na kiuchumi ndani ya mipaka ya sheria.
SOMA ZAIDI →
