MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS TANZANIA
Mwinyi: Uwajibikaji wa Kiongozi Hupimwa kwa Matendo ya Chini ya Usimamizi Wake
“
I never sent them there to misbehave, nor did they consult me about it, but then I was accountable.
NUKUU KATIKA LUGHA YA AWALI
TAFSIRI YA KISWAHILI
“Sikuwa nimewatuma kwenda kufanya vibaya, wala hawakushauriana nami kuhusu jambo hilo; hata hivyo, nilipaswa kuwajibika.”
Ali Hassan Mwinyi
Rais wa Awamu ya Pili wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
Tarehe ya Tukio Lililorejelewa
Mwaka 1976
Tarehe ya Kauli Iliyoripotiwa
Machi 1990
Mahali pa Tukio Lililorejelewa
Shinyanga, Tanzania
Wadhifa Wakati wa Tukio
Waziri wa Mambo ya Ndani
Chanzo cha Taarifa
Daily News, kama ilivyonukuliwa na Tanzanian Affairs, Mei 1990
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Tukio la Shinyanga na wajibu wa Waziri wa Mambo ya Ndani
Kauli hii iliripotiwa Machi 1990, wakati Rais Ali Hassan Mwinyi alipokuwa akieleza msimamo wake kuhusu uwajibikaji wa mawaziri. Alirejea uzoefu wake wa awali akiwa Waziri wa Mambo ya Ndani, wakati matukio yaliyohusisha vyombo vya dola katika maeneo ya Shinyanga na Mwanza yalipoibua suala la wajibu wa viongozi waandamizi kwa matendo ya watumishi waliokuwa chini ya usimamizi wao.
Kwa mujibu wa makala ya Tanzanian Affairs ya Mei 1990, Mwinyi alitumia uzoefu huo kueleza kwa nini kiongozi anaweza kuwajibika hata pale ambapo hakutoa maagizo ya kufanya kosa na hakushirikishwa katika maamuzi ya watendaji waliohusika. Taarifa ya Amnesty International ya mwaka 1977 pia ilirekodi kujiuzulu kwa Mwinyi na viongozi wengine baada ya matukio yaliyohusisha mauaji na mateso yaliyohusishwa na maafisa wa polisi na usalama.
Ni muhimu kutofautisha vipindi viwili katika historia hii: tukio ambalo Mwinyi alilikumbuka lilitokea katikati ya miaka ya 1970, huku kauli iliyonukuliwa hapa ikiripotiwa mwaka 1990. Makala ya mwaka 1990 inahusisha tukio hilo na mwaka 1976; kumbukumbu ya Amnesty International inaeleza kwamba kujiuzulu kwake kulikubaliwa Januari 1977. Tofauti hii ya tarehe inaonyesha umuhimu wa kutenganisha mwaka wa tukio na mwaka wa hatua rasmi ya kujiuzulu.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Kutokutoa agizo si mwisho wa wajibu wa kiongozi
Mwinyi anatenganisha mambo mawili: kutotoa agizo la kufanya kosa na kuwajibika kwa nafasi ya uongozi. Anaposema hakuwatuma watendaji kufanya vibaya wala hawakushauriana naye kuhusu jambo hilo, anaweka wazi kwamba hakudai kuwa alitoa maagizo hayo. Hata hivyo, anahitimisha kwa kukubali kwamba alikuwa na wajibu wa kuwajibika.
Kiini cha kauli hii ni tofauti kati ya kuhusika moja kwa moja na kuwajibika kwa nafasi uliyonayo. Kiongozi anaweza asiwe mtendaji wa kosa lenyewe, lakini bado akakabiliwa na swali la kama alitimiza wajibu wake wa kusimamia taasisi, kufuatilia mwenendo wa walio chini yake na kuchukua hatua pale matatizo yanapojitokeza.
Kauli hii haimaanishi kwamba kila kiongozi anapaswa kuhesabiwa kuwa ametenda kosa lolote lililofanywa na mtumishi wake. Inafungua mjadala kuhusu kiwango cha uwajibikaji kinacholingana na mamlaka, wajibu wa usimamizi na mazingira ya tukio. Uwajibikaji wa kisiasa au kiutawala unaweza kuwa tofauti na kuthibitishwa kwa hatia ya kisheria.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Kutoka kujiuzulu hadi kufafanua kanuni ya uwajibikaji
Mwaka 1976, Tanzania ilikuwa chini ya uongozi wa Rais Julius Kambarage Nyerere. Mwinyi alikuwa Waziri wa Mambo ya Ndani, nafasi iliyomweka katika eneo la usimamizi wa masuala ya ndani na vyombo vilivyokuwa chini ya wizara hiyo. Matukio yaliyotokea Shinyanga na Mwanza yalihusishwa na vitendo vya maafisa wa usalama dhidi ya watu waliokuwa wakishukiwa kuhusika na mauaji.
Ripoti ya Amnesty International ya mwaka 1977 ilieleza kuwa kujiuzulu kwa Mwinyi, Waziri wa Nchi katika Ofisi ya Rais aliyeshughulikia masuala ya usalama, na makamishna wa mikoa ya Mwanza na Shinyanga kulikubaliwa baada ya matukio ya mauaji na mateso yaliyohusishwa na maafisa wa polisi na usalama. Chanzo hicho kinaweka tukio hilo katika mjadala wa wajibu wa viongozi waandamizi kwa matendo ya walio chini ya mamlaka yao.
Miaka kadhaa baadaye, alipokuwa Rais, Mwinyi alirejea uzoefu huo kueleza kwa nini aliwaona mawaziri kuwa na wajibu wa kusimamia wizara zao hata pale ambapo matatizo yalihusisha watendaji wa chini. Hivyo, kauli ya mwaka 1990 ina umuhimu pia kama maelezo ya namna alivyotafsiri uzoefu wake wa awali katika nafasi ya uongozi.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Uwajibikaji wa taasisi ni sehemu ya uongozi wa umma
Kauli hii inasaidia kuelewa matarajio yanayowekwa kwa viongozi wa taasisi za umma. Waziri si msimamizi wa maamuzi yake binafsi pekee; anatarajiwa pia kuelewa kinachoendelea katika taasisi anayoiongoza, kutafuta taarifa zinazohitajika na kuhakikisha kuwa mamlaka ya umma yanatumiwa kwa mujibu wa sheria na wajibu wa nafasi hiyo.
Kwa upande mwingine, uwajibikaji una maana zaidi pale unapounganishwa na uchunguzi wa haki, utaratibu wa kisheria na ushahidi. Kukubali wajibu wa kisiasa au wa kiutawala hakupaswi kuchukuliwa moja kwa moja kuwa uthibitisho wa hatia ya jinai. Vivyo hivyo, kutokutoa agizo la moja kwa moja hakumalizi maswali kuhusu usimamizi, tahadhari na hatua zilizochukuliwa baada ya taarifa za ukiukaji kupatikana.
Kwa hiyo, umuhimu wa kauli hii katika historia ya utumishi wa umma Tanzania uko katika mjadala inaoufungua: viongozi wanapaswa kuwajibikaje kwa matendo ya taasisi wanazoziongoza, na ni taratibu zipi zinazohakikisha kuwa uwajibikaji huo unatekelezwa kwa haki?
KAULI KATIKA VITENDO
Kujiuzulu baada ya matukio ya Shinyanga na Mwanza
HATUA
Mwinyi alijiuzulu nafasi ya Waziri wa Mambo ya Ndani kufuatia matukio yaliyohusisha mauaji na vitendo vya maafisa wa usalama katika maeneo ya Shinyanga na Mwanza. Amnesty International ilirekodi kwamba kujiuzulu kwake kulikubaliwa Januari 1977.
UHUSIANO NA KAULI
Hii ni hatua ya kihistoria inayohusiana moja kwa moja na wazo la uwajibikaji wa kiongozi kwa taasisi anayoisimamia. Katika kauli iliyoripotiwa mwaka 1990, Mwinyi mwenyewe alirejea uzoefu huo akieleza kwamba hakutoa agizo la kufanya vibaya, lakini alikubali kuwa alikuwa na wajibu wa kuwajibika.
MUKTADHA WA WAKATI
Tukio lililorejelewa lilitokea katika kipindi cha uongozi wa Rais Julius Nyerere, wakati Mwinyi alipokuwa Waziri wa Mambo ya Ndani. Kauli inayolielezea iliripotiwa baadaye, Machi 1990, wakati Mwinyi akiwa Rais.
MATOKEO YANAYOTHIBITISHWA
Kumbukumbu za kihistoria zinathibitisha kujiuzulu kwa Mwinyi na kukubaliwa kwa kujiuzulu kwake. Hata hivyo, hatua hiyo pekee haithibitishi kwamba matatizo yote ya usimamizi au vitendo vilivyohusishwa na maafisa wa usalama vilitatuliwa. Matokeo hayo yanapaswa kuchunguzwa kwa kutumia ushahidi mwingine wa kihistoria.
MWENENDO WA MAANA
Kutoka tukio la kihistoria hadi wajibu wa viongozi wa sasa
Uzoefu wa Mwinyi unaweka pamoja hatua aliyochukua akiwa waziri na maelezo aliyoyatoa baadaye akiwa Rais. Mfuatano huo unasaidia kutazama jinsi suala la uwajibikaji linavyoweza kueleweka katika vipindi tofauti vya uongozi.
1976–1977
Tukio na Hatua ya Awali
Matukio yaliyohusishwa na maafisa wa usalama katika Shinyanga na Mwanza yaliambatana na kujiuzulu kwa Mwinyi kutoka nafasi ya Waziri wa Mambo ya Ndani. Kujiuzulu kwake kulikubaliwa Januari 1977, kwa mujibu wa ripoti ya Amnesty International.
1990 NA LEO
Uwajibikaji wa Uongozi
Mwaka 1990, Mwinyi alitumia uzoefu huo kufafanua wajibu wa mawaziri kwa matatizo yaliyotokea katika wizara zao. Leo, kauli hii inaweza kutumika kuchunguza namna viongozi wanavyosimamia taasisi, wanavyoshughulikia ukiukaji na wanavyowajibika kwa maamuzi na mifumo iliyo chini yao.
BAADAYE
Somo kwa Vizazi Vijavyo
Kumbukumbu hii inaweza kusaidia vizazi vijavyo kutafakari tofauti kati ya kosa la mtendaji, wajibu wa msimamizi na uwajibikaji wa kisiasa. Uchambuzi wake unahitaji pia kuzingatia haki ya uchunguzi, ushahidi na taratibu za kisheria.
MWANGWI WA KAULI KATIKA WAKATI WA SASA
Uwajibikaji unahitaji mamlaka, taarifa na hatua
Kauli ya Mwinyi inatoa msingi wa kutafakari maswali matatu yanayohusu uongozi wa taasisi za umma: Je, kiongozi alikuwa na wajibu gani wa kusimamia watendaji? Je, alichukua hatua zinazostahili alipopata taarifa za tatizo? Na je, hatua hizo zinaweza kupimwa kwa ushahidi na taratibu zinazotambulika?
Maswali haya hayajibiwi kwa kauli ya kiongozi pekee. Yanahitaji nyaraka, ushahidi wa maamuzi, taarifa za uchunguzi na tathmini ya hatua zilizochukuliwa. Hapo ndipo uwajibikaji unapoweza kutofautishwa na kukubali lawama kwa jumla au kutoa maelezo yasiyoweza kuthibitishwa.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu hii imehifadhiwa kwa kuzingatia maneno ya Kiingereza yaliyoripotiwa na Tanzanian Affairs katika makala yake ya Mei 1990, ambayo ilinukuu taarifa za Daily News. Tafsiri ya Kiswahili imewekwa kando na maneno ya awali. Taarifa za tukio la miaka ya 1970 zimefafanuliwa kwa kutumia marejeo ya kihistoria yanayopatikana, huku mwaka wa tukio ukitofautishwa na mwaka ambao kujiuzulu kulikubaliwa. Uchambuzi unaofuata ni tafsiri ya kihistoria ya Maktaba; haupaswi kuchukuliwa kuwa sehemu ya nukuu ya Mwinyi.
