MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS TANZANIA
Rais Kikwete: Shule za Sekondari za Kata Zililenga Kupanua Fursa za Elimu
Historia ya upanuzi wa elimu ya sekondari nchini Tanzania na juhudi
za kuongeza nafasi za wanafunzi kuendelea na masomo baada ya elimu ya msingi.
“
NUKUU KUU · KISWAHILI
Kwa miaka mingi, tulikuwa hatujajenga shule mpya za sekondari,
na kama mnavyojua wakoloni wa Kiingereza ndio kabisa hawakujenga
shule. Kazi hiyo waliwaachia Wamisionari. Kwa hiyo wakati tunaingia
madarakani, hali ilikuwa mbaya ndiyo maana tukaja na Sera ya Shule za Kata.
Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania wakati wa kauli
TAREHE
25 Agosti 2014
MAHALI
Chuo Kikuu cha Mzumbe, Morogoro, Tanzania
TUKIO
Mazungumzo na wanajumuiya ya Chuo Kikuu cha Mzumbe
na wakazi wa vijiji jirani
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Changamoto ya nafasi za kuendelea na elimu ya sekondari
Tarehe 25 Agosti 2014, akiwa katika ziara ya kikazi mkoani Morogoro,
Rais Jakaya Mrisho Kikwete alizungumza na wanajumuiya ya Chuo Kikuu
cha Mzumbe pamoja na wakazi wa vijiji vya jirani. Katika mazungumzo
hayo, alieleza historia ya sera za elimu nchini na sababu zilizochangia
Serikali yake kusisitiza ujenzi wa shule za sekondari za kata.
Kwa mujibu wa taarifa rasmi ya Ikulu kuhusu mazungumzo hayo,
Kikwete alisema kuwa mwaka 2005, wakati Serikali yake inaingia
madarakani, ni sehemu ndogo tu ya wanafunzi waliomaliza shule za
msingi iliyokuwa ikiingia sekondari. Alitaja kiwango cha asilimia
sita hadi kumi katika maelezo yake kuhusu hali ya wakati huo.
Alielekeza hoja yake kwenye upungufu wa nafasi za sekondari
ikilinganishwa na idadi ya wanafunzi waliokuwa wakimaliza elimu ya msingi.
Kauli yake kuhusu historia ya shule za sekondari ilieleza sababu
ambayo Serikali yake iliitoa kwa kuanzisha sera ya shule za kata:
kupanua miundombinu ya elimu ili kuongeza nafasi za kujiunga na
sekondari. Kwa hiyo, nukuu hii inapaswa kueleweka katika muktadha
wa upanuzi wa fursa za elimu, badala ya kuichukulia kama maelezo
ya ujenzi wa majengo pekee.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Kuongeza shule kulikuwa njia ya kupanua nafasi za wanafunzi
Hoja kuu katika kauli hii ni uhusiano kati ya upatikanaji wa
miundombinu ya shule na uwezo wa mfumo wa elimu kupokea wanafunzi
wanaomaliza elimu ya msingi. Pale ambapo shule za sekondari ni chache
ukilinganisha na mahitaji, nafasi za kuendelea na masomo huwa kikwazo
kwa wanafunzi wanaotaka kuingia hatua inayofuata ya elimu.
Kwa kueleza sababu ya kuanzishwa kwa shule za kata, Kikwete
aliweka mkazo katika kuongeza nafasi za elimu kupitia upanuzi
wa shule. Ujumbe wa sera hiyo unaweza kutofautishwa na swali
jingine muhimu: baada ya kuongeza idadi ya shule, je, walimu,
vifaa vya kujifunzia, madarasa na mazingira ya kujifunza
yanaweza kukidhi mahitaji ya wanafunzi?
Kwa hiyo, maana ya kauli hii inahusu hatua ya kupanua upatikanaji
wa elimu, huku ubora wa elimu ukiendelea kuwa sehemu muhimu ya
kutathmini matokeo ya upanuzi huo.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Sera ya shule za kata katika kipindi cha upanuzi wa elimu
Shule za sekondari za kata zilikuwa sehemu ya mabadiliko makubwa
ya upatikanaji wa elimu ya sekondari katika miaka ya uongozi wa
Kikwete. Taarifa rasmi ya Ikulu ya Agosti 2014 ililinganisha hali
ya shule mwaka 2005 na hali iliyokuwapo wakati wa hotuba hiyo.
Kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa katika taarifa hiyo, Tanzania
ilikuwa na shule za sekondari 1,745 mwaka 2005, zikiwemo 1,202
za Serikali. Kufikia mwaka 2014, taarifa hiyo ilisema idadi ya
shule zote za sekondari ilikuwa imefikia 4,576, zikiwemo 3,528
za Serikali.
Takwimu hizo ni sehemu ya maelezo yaliyotolewa na Serikali katika
kipindi hicho kuhusu upanuzi wa shule. Zinaonyesha ongezeko la
idadi ya shule lililoripotiwa, lakini peke yake hazipimi ubora
wa ufundishaji, upatikanaji wa vifaa, ufaulu wa wanafunzi au
usawa wa fursa kati ya maeneo mbalimbali.
Kwa mtazamo wa kihistoria, kauli hii ni ushahidi wa namna
Serikali ya Kikwete ilivyoeleza sababu za sera hiyo na changamoto
iliyolenga kushughulikia. Tathmini kamili ya sera inahitaji
kuangalia pia takwimu za uandikishaji, rasilimali za shule,
matokeo ya kujifunza na uwezo wa wanafunzi kuendelea na elimu
baada ya sekondari.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Upatikanaji wa elimu na wajibu wa kuhakikisha ubora
Nukuu hii inasaidia kuelewa sababu iliyotolewa kwa kupanua
shule za sekondari katika kipindi hicho: kuongeza nafasi za
wanafunzi waliomaliza elimu ya msingi kuendelea na masomo.
Upatikanaji wa shule karibu na jamii ulikuwa sehemu ya mjadala
kuhusu namna ya kupunguza vikwazo vya kupata elimu ya sekondari.
Kwa Tanzania ya sasa, mada hii inaweza kutumika kutathmini
hatua iliyofikiwa katika upatikanaji wa elimu na mahitaji
yanayoendelea katika sekta hiyo. Idadi ya shule ni kipimo
kimoja tu. Pamoja nayo, tathmini inahitaji kuzingatia uwiano
wa walimu kwa wanafunzi, vifaa vya maabara na maktaba, hali
ya madarasa, gharama zinazokabili familia na matokeo ya ujifunzaji.
Somo la msingi ni kwamba upanuzi wa nafasi za elimu na
uwekezaji katika ubora wake ni mambo yanayopaswa kuendelezwa
kwa pamoja. Shule inapowapa watoto nafasi ya kuingia sekondari,
mazingira ya kujifunzia yanapaswa pia kuwasaidia kupata maarifa
na ujuzi unaohitajika katika hatua zinazofuata za maisha.
KAULI KATIKA VITENDO
Ujenzi wa shule za kata na ushiriki wa Serikali na wananchi
HATUA
Katika kipindi cha uongozi wa Kikwete, ujenzi na upanuzi wa
shule za sekondari za kata ulifanyika kama sehemu ya juhudi
za kuongeza nafasi za elimu ya sekondari. Taarifa rasmi ya
Ikulu ya Agosti 2014 ilieleza sera hiyo na kutoa takwimu za
ongezeko la shule zilizokuwapo katika kipindi hicho.
UHUSIANO NA KAULI
Uhusiano ni wa moja kwa moja katika kiwango cha sera:
kauli inaeleza sababu ya kuanzishwa kwa shule za kata,
huku taarifa rasmi ya Serikali ikieleza mpango huo kama
jibu la nafasi chache za kujiunga na sekondari.
Hata hivyo, kauli yenyewe si ushahidi wa kutosha wa
kutathmini kila matokeo ya utekelezaji wa sera.
USHIRIKI WA WANANCHI
Katika maelezo aliyotoa baada ya kustaafu, Kikwete alirejea
namna Serikali yake ilivyoshirikisha wazazi na wananchi katika
ujenzi wa shule hizo. Katika taarifa ya The Citizen iliyochapishwa
tarehe 16 Desemba 2019, alieleza kuwa Serikali iliahidi kutoa
mabati, huku wananchi wakishiriki katika ujenzi. Alikiri pia
kwamba katika baadhi ya maeneo, wananchi walikamilisha kazi
kubwa ya ujenzi wenyewe.
CHANGAMOTO ZA UTEKELEZAJI
Taarifa hiyo ya mwaka 2019 pia inamnukuu Kikwete akisimulia
changamoto ya kasi ya ujenzi wa shule ikilinganishwa na uwezo
wa Serikali kupata walimu. Simulizi hilo linaongeza upande
mwingine wa historia ya sera: kupanua idadi ya shule kulihitaji
juhudi sambamba za kuandaa walimu na kuhakikisha shule zina
rasilimali za kuendesha ufundishaji.
Maelezo ya mwaka 2019 ni kumbukumbu ya baadaye kuhusu sera iliyotekelezwa
wakati wa urais wake. Yamewekwa kando na nukuu kuu ya mwaka 2014;
hayajawasilishwa kama sehemu ya hotuba ya Mzumbe.
KAULI ZA BAADAYE
Kikwete alivyorejea historia ya shule za kata baada ya kustaafu
Baada ya kuondoka madarakani, Kikwete alizungumzia tena sababu
na namna ya ujenzi wa shule za kata. Kauli hizi ni za mwaka 2019,
na zinahusishwa na maelezo yake katika hafla ya kuchangisha fedha
kwa ajili ya jengo la uwekezaji la Dayosisi ya Anglikana ya
Central Tanganyika, Dodoma.
NUKUU YA NYONGEZA · 01
Ushirikiano wa Serikali na wazazi katika ujenzi wa shule
ORIGINAL ENGLISH QUOTE
“That was why we decided to share the responsibility of building
the schools with parents. The response was impressive.”
TAFSIRI YA KISWAHILI
“Ndiyo maana tuliamua kushirikiana na wazazi katika jukumu la
kujenga shule hizo. Mwitikio ulikuwa wa kuridhisha sana.”
Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete
Rais mstaafu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
Desemba 2019 · Dodoma, Tanzania
Katika kauli hii, Kikwete alieleza kuwa jukumu la kujenga shule
liligawanywa kati ya Serikali na wazazi. Kwa mujibu wa simulizi
lake lililoripotiwa na The Citizen, Serikali iliahidi kutoa
mabati, huku wananchi wakichangia ujenzi. Maelezo haya yanaonyesha
namna ushiriki wa jamii ulivyokuwa sehemu ya utekelezaji wa mpango
huo katika baadhi ya maeneo.
Kauli ya “mwitikio wa kuridhisha” ni tathmini aliyotoa kuhusu
mwitikio wa jamii; inapaswa kusomwa kama maelezo yake, si kama
kipimo huru cha matokeo ya ujenzi katika kila kata.
NUKUU YA NYONGEZA · 02
Sababu ya kutaka wanafunzi wengi zaidi waendelee na sekondari
ORIGINAL ENGLISH QUOTE
“It was impossible for us to continue having a country that’s full
of primary school leavers.”
TAFSIRI YA KISWAHILI
“Haikuwezekana kuendelea kuwa na nchi yenye watoto wengi
wanaomaliza shule za msingi bila kuendelea na elimu ya sekondari.”
Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete
Rais mstaafu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
Desemba 2019 · Dodoma, Tanzania
Katika maelezo haya, Kikwete alirejea sababu ya kuendelea na
ujenzi wa shule za kata licha ya changamoto zilizokuwapo katika
upatikanaji wa walimu na vifaa. Hoja yake ilikuwa kwamba mfumo
wa elimu ulipaswa kuwa na nafasi za kutosha kwa wanafunzi
wanaomaliza elimu ya msingi kuendelea na sekondari.
Kauli hii inaendeleza mada iliyomo katika nukuu kuu ya mwaka 2014,
lakini ni kauli tofauti iliyotolewa katika tukio la baadaye.
Inatoa maelezo ya ziada kuhusu namna Kikwete alivyokumbuka
mantiki ya sera hiyo baada ya kustaafu.
MWENENDO WA KIHISTORIA
Kutoka changamoto ya nafasi za shule hadi mjadala wa ubora wa elimu
Historia ya sera hii inaeleweka vizuri zaidi inapochunguzwa
kwa kuunganisha hali iliyokuwapo kabla ya 2005, maamuzi na
utekelezaji wa kipindi cha urais wa Kikwete, pamoja na maswali
yaliyoendelea kujadiliwa baada ya kustaafu kwake.
KABLA YA 2005
Nafasi za Sekondari
Katika taarifa yake ya Agosti 2014, Serikali ya Kikwete
ilieleza kuwa nafasi za kuingia sekondari zilikuwa chache
ikilinganishwa na idadi ya wanafunzi waliomaliza shule za
msingi. Hiyo ndiyo changamoto iliyotajwa kueleza sababu
ya kupanua miundombinu ya sekondari.
2005–2015
Upanuzi wa Shule
Katika kipindi cha urais wa Kikwete, ujenzi wa shule za
sekondari za kata ulihusishwa na juhudi za kuongeza nafasi
za kujiunga na sekondari. Taarifa rasmi ya 2014 iliripoti
ongezeko la idadi ya shule, huku changamoto za walimu na
rasilimali za ufundishaji zikiendelea kuwa sehemu ya mjadala.
2019
Simulizi Baada ya Urais
Baada ya kustaafu, Kikwete alirejea historia ya sera hiyo
na kueleza ushiriki wa wazazi katika ujenzi. Maelezo yake
yaliweka wazi nafasi ya michango ya jamii na changamoto
ya kulinganisha kasi ya ujenzi na upatikanaji wa walimu.
LEO
Kupima Upatikanaji na Ubora
Kauli hii inaweza kusaidia kutafakari tofauti kati ya
kuongeza nafasi za shule na kuhakikisha wanafunzi wanapata
elimu bora. Tathmini ya sasa inahitaji takwimu zinazoweza
kukaguliwa kuhusu walimu, vifaa, mazingira ya kujifunzia,
usawa wa upatikanaji na matokeo ya wanafunzi.
KESHO
Maswali kwa Vizazi Vijavyo
Historia ya shule za kata inaweza kuwasaidia watafiti
na watunga sera kuchunguza namna ya kupanua huduma za
umma kwa kasi inayolingana na uwezo wa kuzihudumia.
Swali la muda mrefu ni jinsi ya kuunganisha upatikanaji
wa elimu, ubora wa ufundishaji na fursa za wanafunzi
baada ya kumaliza masomo.
MWANGWI WA KAULI KATIKA WAKATI WA SASA
Shule nyingi ni mwanzo wa mjadala, si mwisho wake
Kauli ya Mzumbe inaweka wazi sababu iliyotolewa na Serikali
ya Kikwete kwa kuanzisha shule za sekondari za kata: kupunguza
kikwazo cha nafasi chache za kuendelea na elimu. Kauli zake za
baadaye zinaongeza maelezo kuhusu namna wazazi na wananchi
walivyoshirikishwa katika ujenzi na changamoto ya kupata walimu
kwa kasi iliyohitajika.
Kwa kuunganisha kauli hizo, mada kuu si idadi ya majengo pekee.
Inahusu pia namna Serikali, jamii na taasisi za elimu zinavyoweza
kupanga upanuzi wa huduma ili uweze kuambatana na rasilimali
zinazohitajika. Huo ni mtazamo wa uchambuzi wa Maktaba; si dai
kwamba kila matokeo ya sera yalitokana na kauli hizi.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu kuu imewasilishwa kama kauli ya Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete
aliyotoa akiwa Rais katika mazungumzo ya Chuo Kikuu cha Mzumbe
tarehe 25 Agosti 2014, kwa mujibu wa taarifa rasmi ya Ikulu.
Kauli mbili za Kiingereza zimewekwa tofauti kwa sababu ziliripotiwa
mwaka 2019, baada ya kustaafu kwake. Tafsiri zake za Kiswahili
ni za ufafanuzi wa Maktaba. Uchambuzi umetenganisha kauli za
kiongozi, taarifa za kihistoria zilizoripotiwa na tathmini ya
maana yake; hauchukulii kauli peke yake kama uthibitisho wa
matokeo yote ya sera.
