Kwa nini Nyerere aliiona ajenda ya umoja wa Afrika kuwa ya msingi?
Tarehe 6 Machi 1997, Mwalimu Julius Kambarage Nyerere
alihutubia katika maadhimisho ya miaka 40 ya uhuru wa Ghana,
yaliyofanyika Accra. Tukio hilo lilikuwa nafasi ya kutafakari
safari ya ukombozi wa Afrika na changamoto zilizobaki baada
ya mataifa mengi ya bara hilo kupata uhuru wa kisiasa.
Ghana ilikuwa na nafasi ya pekee katika historia hiyo.
Ilipopata uhuru tarehe 6 Machi 1957, chini ya uongozi wa
Kwame Nkrumah, ikawa ishara muhimu ya uwezekano wa ukombozi
wa mataifa mengine ya Afrika yaliyokuwa bado chini ya
utawala wa kikoloni. Nyerere alirejea urithi huo katika
hotuba yake ya mwaka 1997.
Hata hivyo, kwa mtazamo wake, uhuru wa kila nchi haukuwa
mwisho wa safari ya ukombozi. Afrika ilikuwa bado inakabiliwa
na changamoto za umaskini, utegemezi wa kiuchumi, mgawanyiko
wa kisiasa na nafasi ndogo ya bara katika maamuzi ya
kimataifa.
Hapo ndipo hoja ya umoja ilipopata uzito wake. Nyerere
aliwakumbusha viongozi na wananchi wa Afrika kwamba
mafanikio ya kupigania uhuru wa kisiasa yalihitaji kuendelezwa
kwa ushirikiano mpana zaidi. Kauli yake kuhusu mustakabali
wa Afrika ilikuwa sehemu ya mjadala huo wa muda mrefu:
namna mataifa huru yanavyoweza kuimarisha uwezo wao kwa
kufanya kazi pamoja.
KIINI CHA TUKIO
Kauli hii ilitolewa wakati wa maadhimisho ya uhuru wa
Ghana, lakini ujumbe wake ulihusu mustakabali wa bara
zima na wajibu wa kizazi kipya kuendeleza ajenda ya
umoja wa Afrika.
02 / MAANA NA UJUMBE MKUU
Umoja kama msingi wa nguvu ya pamoja
Katika maneno ya Kiingereza, “Without unity, there is no
future for Africa,” Nyerere aliweka uhusiano wa moja kwa
moja kati ya umoja na mustakabali wa bara. Neno
unity linaelekeza kwenye ushirikiano na mshikamano,
huku future likipanua hoja kutoka katika hali
ya wakati huo hadi kwenye mwelekeo wa muda mrefu wa Afrika.
Ujumbe wake haukuwa kwamba umoja ungeondoa moja kwa moja
matatizo yote ya bara. Katika hotuba hiyo hiyo, Nyerere
alieleza kwamba umoja wenyewe usingeumaliza udhaifu wa
Afrika, lakini bila kuungana, bara lisingeweza hata
kuanza kuumaliza udhaifu huo.
Kwa mantiki hiyo, umoja ulikuwa njia ya kuongeza uwezo
wa mataifa ya Afrika kutetea maslahi yao, kushirikiana
katika maendeleo na kuwa na ushawishi mkubwa zaidi katika
maamuzi ya kimataifa. Mataifa yanaweza kuwa na sera na
vipaumbele vyao, lakini masuala mengi yanayoathiri
maendeleo yao yanavuka mipaka ya nchi moja.
Hivyo, hoja kuu ya Nyerere ilikuwa kwamba uhuru wa
kisiasa unahitaji kuambatana na uwezo wa pamoja wa
kuamua, kujadiliana na kutekeleza vipaumbele vya
maendeleo ya Afrika.
03 / MTIZAMO WA KIHISTORIA
Kutoka ukombozi wa kisiasa hadi ndoto ya Afrika iliyoungana
Mwaka 1963, viongozi wa mataifa huru ya Afrika walikutana
Addis Ababa, Ethiopia, na kuanzisha Organisation of African
Unity (OAU), yaani Umoja wa Nchi Huru za Afrika. Miongoni
mwa malengo yake makuu yalikuwa kukamilisha ukombozi wa
Afrika kutoka ukoloni na kuendeleza umoja wa mataifa ya bara.
Hata hivyo, kujenga umoja wa kisiasa kati ya mataifa huru
kulikuwa na changamoto zake. Nchi zilikuwa na serikali,
mipaka, maslahi na vipaumbele tofauti. Katika mkutano wa
OAU uliofanyika Accra mwaka 1965, Kwame Nkrumah alisukuma
mbele wazo la serikali ya muungano kwa Afrika huru.
Mpango huo haukupata uungwaji mkono uliohitajika.
Katika hotuba yake ya mwaka 1997, Nyerere alirejea
changamoto hiyo kama sehemu ya historia ya juhudi za
kuunganisha Afrika. Alitafakari pia namna mataifa
yalivyoendelea kujenga mifumo yao ya kitaifa baada ya
uhuru, hali iliyofanya hatua kuelekea muungano mpana
kuwa ngumu zaidi.
Kauli yake ilitolewa takribani miongo mitatu baada ya
mkutano huo wa 1965. Kwa hiyo, ilikuwa pia tathmini
ya historia: kizazi cha viongozi kilichopigania uhuru
kilikuwa kimefanikiwa kwa kiasi kikubwa katika ukombozi
wa kisiasa, lakini lengo la kuimarisha umoja wa bara
lilihitaji juhudi mpya.
Baadaye, mwaka 2002, Umoja wa Afrika (African Union — AU)
ulianza rasmi kuchukua nafasi ya OAU. Mabadiliko hayo
yalitokea baada ya kifo cha Nyerere mwaka 1999. Ni sehemu
ya mwendelezo wa kihistoria wa taasisi za ushirikiano
wa Afrika, badala ya kuwa utekelezaji ambao Nyerere
mwenyewe aliuongoza.
Historia ya umoja wa Afrika imejengwa kwa hatua
mbalimbali, mijadala ya kisiasa na juhudi za kuoanisha
maslahi ya mataifa huru.
04 / UMUHIMU KWA AFRIKA
Ushirikiano wa kikanda, maendeleo na sauti ya bara
Umuhimu wa kauli hii unaonekana katika masuala ambayo
yanahitaji mataifa kufanya kazi pamoja. Biashara ya
mipakani, miundombinu ya usafirishaji, usalama wa kikanda,
magonjwa yanayoenea katika nchi mbalimbali na mabadiliko
ya tabianchi ni mifano ya changamoto zinazohitaji
uratibu unaovuka mipaka ya taifa moja.
Katika biashara, ushirikiano unaweza kusaidia kupunguza
vikwazo vya mipakani na kupanua masoko ya bidhaa za
Afrika. Katika diplomasia, msimamo unaoratibiwa unaweza
kuongeza uwezo wa nchi kujadiliana kuhusu masuala
yanayoathiri maslahi yao ya pamoja.
Kwa upande mwingine, umoja unaohitajika hauishii kwenye
mikutano ya viongozi au makubaliano ya kisiasa. Thamani
yake huonekana pia katika utekelezaji: urahisi wa
biashara, ushirikiano wa taasisi, miundombinu inayounganisha
nchi na uwezo wa wananchi kunufaika na fursa za kikanda.
Hapo ndipo hoja ya Nyerere inapopata kipimo cha vitendo.
Ushirikiano unakuwa na maana zaidi pale unapoimarisha
uwezo wa mataifa kutatua matatizo yao na kuboresha
maisha ya wananchi.
05 / KAULI KATIKA VITENDO
Juhudi za kuunganisha Afrika katika historia
Wazo la umoja lililosisitizwa na Nyerere linaonekana
katika juhudi za kihistoria za kuunganisha mataifa
ya Afrika na kujenga taasisi za ushirikiano.
HATUA YA KIHISTORIA
1963
Kuanzishwa kwa Umoja wa Nchi Huru za Afrika
Mwaka 1963, Nyerere alikuwa miongoni mwa viongozi wa
Afrika waliohusika katika ujenzi wa ushirikiano wa
bara kupitia OAU. Taasisi hiyo iliweka mfumo wa
ushirikiano wa nchi huru katika kipindi ambacho
ukombozi wa mataifa yaliyobaki chini ya ukoloni
ulikuwa bado unaendelea.
UHUSIANO NA KAULI
OAU ilikuwa hatua ya kitaasisi katika juhudi za
kuimarisha umoja wa Afrika. Hata hivyo, kauli ya
mwaka 1997 ilikuwa tathmini ya baadaye kuhusu
mafanikio na mapungufu ya safari hiyo.
MATOKEO YA KIHISTORIA
OAU iliunda jukwaa la mataifa ya Afrika kuratibu
juhudi za ukombozi na kujadili masuala ya pamoja.
Baadaye, taasisi hiyo ilibadilishwa na kuwa
Umoja wa Afrika mwaka 2002.
Tanzania, Kenya na Uganda ziliimarisha ushirikiano
wao wa kikanda kupitia Jumuiya ya Afrika Mashariki
iliyoanzishwa mwaka 1967. Ushirikiano huo ulihusisha
juhudi za kuoanisha baadhi ya shughuli za kiuchumi
na huduma za pamoja.
UHUSIANO NA KAULI
Ushirikiano huu unaonyesha namna mataifa jirani
yalivyoweza kutafuta manufaa ya pamoja kupitia
taasisi za kikanda. Ni mfano wa mwelekeo mpana
wa ushirikiano, ingawa haukuwa sawa na wazo la
kuunda serikali moja ya Afrika.
MATOKEO YA KIHISTORIA
Jumuiya ya kwanza ilivunjika mwaka 1977.
Jumuiya ya Afrika Mashariki ilifufuliwa mwaka
2000, wakati ambapo Nyerere alikuwa tayari
amefariki. Mwendelezo huo unaonyesha kwamba
ushirikiano wa kikanda umeendelea kupitia
vipindi tofauti vya historia.
Katika hotuba yake Accra, Nyerere alirejea uzoefu
wa kizazi chake katika kupigania uhuru wa kisiasa
na kuutofautisha na wajibu wa kizazi kilichokuwa
kinaongoza Afrika wakati huo.
UHUSIANO NA KAULI
Wito wake uliunganisha kumbukumbu ya ukombozi
na wajibu wa kuendeleza ushirikiano wa Afrika.
Kauli hiyo ilikuwa sehemu ya tathmini yake
kuhusu safari ya bara baada ya uhuru.
MAANA YA HISTORIA
Hotuba hii ni ushahidi wa msimamo ambao Nyerere
aliueleza hadharani kuhusu umoja wa Afrika.
Pia inaweka wazi kwamba, kwa mtazamo wake,
uhuru wa kisiasa ulikuwa hatua muhimu ndani
ya safari pana zaidi ya bara.
Umoja una thamani pale unapoboresha uwezo wa kutenda
Katika wakati wa sasa, hoja ya Nyerere inaweza kutumika
kutathmini namna nchi za Afrika zinavyoshirikiana katika
biashara, diplomasia, usalama, teknolojia na maendeleo
ya kiuchumi.
Eneo moja muhimu ni biashara ya ndani ya Afrika.
Mkataba wa Eneo Huru la Biashara la Bara la Afrika
(African Continental Free Trade Area — AfCFTA) unaweka
msingi wa kupanua biashara kati ya nchi za bara na
kuimarisha ushirikiano wa kiuchumi.
Utekelezaji wa fursa hizo unahitaji zaidi ya makubaliano
ya kisiasa. Miundombinu, taratibu za forodha, uzalishaji,
mifumo ya malipo na uwezo wa biashara za ndani kushindana
ni miongoni mwa mambo yanayoathiri matokeo.
Kwa Tanzania, mjadala huu una umuhimu katika uhusiano
wake na nchi jirani, biashara za kikanda, usafirishaji
wa bidhaa na ushirikiano ndani ya Jumuiya ya Afrika
Mashariki. Fursa za pamoja zinaweza kupanua masoko,
lakini manufaa yake hutegemea pia uwezo wa wazalishaji
na wafanyabiashara kuzitumia.
Kwa hiyo, ujumbe wa kauli hii katika wakati wa sasa
ni kwamba ushirikiano wa Afrika unaweza kuongeza
uwezo wa nchi zake, lakini thamani yake huonekana
katika hatua zinazotekelezwa na matokeo yanayopatikana.
Mustakabali wa umoja wa Afrika utategemea namna
viongozi, taasisi na wananchi watakavyobadili
dhamira ya ushirikiano kuwa matokeo yanayoonekana.
01
Uwezo wa kiuchumi
Kupanua biashara ya ndani ya Afrika, kuongeza
uzalishaji na kujenga minyororo ya thamani
inayounganisha masoko ya mataifa mbalimbali.
02
Ushirikiano wa kimataifa
Kuimarisha uwezo wa nchi za Afrika kuwasilisha
vipaumbele vyao katika majadiliano ya kimataifa
kuhusu biashara, mazingira, teknolojia na maendeleo.
03
Manufaa kwa wananchi
Kuhakikisha kwamba ushirikiano wa kikanda
unafungua fursa za ajira, biashara, elimu,
ujuzi na huduma zinazowafikia wananchi.
URITHI WA WAZO
Kwa vizazi vijavyo, kauli hii inaacha swali muhimu:
Je, mataifa ya Afrika yataweza kutumia uwezo wao wa
pamoja kujenga maendeleo, kulinda maslahi yao na
kuongeza nafasi ya wananchi katika uchumi wa dunia?
Jibu lake litapatikana katika maamuzi, taasisi,
ushirikiano na matokeo ya muda mrefu ya bara.
HITIMISHO
Uhuru wa kisiasa na wajibu wa kujenga nguvu ya pamoja
Kauli ya Mwalimu Julius Kambarage Nyerere ya Accra
mwaka 1997 iliunganisha historia ya ukombozi wa Afrika
na wajibu wa kuendeleza ushirikiano wa bara. Alirejea
mafanikio ya kizazi kilichopigania uhuru na kuelekeza
fikra kwa kizazi kilichokuwa na jukumu la kujenga
mustakabali wa Afrika baada ya ukoloni.
Uzito wa kauli hii unatokana na hoja yake kwamba
mataifa yanaweza kuwa huru kisiasa, lakini bado
yakahitaji kushirikiana ili kuongeza uwezo wao
wa kiuchumi na kisiasa. Umoja una maana zaidi pale
unaposaidia nchi na wananchi kukabiliana kwa ufanisi
na changamoto zinazowahusu kwa pamoja.
Katika historia ya Afrika, wazo hili linaendelea
kujadiliwa kupitia taasisi za bara, jumuiya za
kikanda na mipango ya ushirikiano wa kiuchumi.
Mchango wa Nyerere katika mjadala huu ni sehemu
ya urithi wa fikra za viongozi waliotaka uhuru
wa kisiasa uambatane na uwezo wa Afrika kuamua
na kujenga mustakabali wake.
ENDELEA KUSOMA
Nukuu Zinazohusiana
Nukuu nyingine zinazohusiana na umoja wa Afrika,
mshikamano wa mataifa na mustakabali wa bara.
Maktaba ya Nukuu za Marais Tanzania
Chagua Rais kutazama mkusanyo wa nukuu, kauli na fikra zake.
Mwalimu Julius Kambarage Nyerere (1922–1999), anayeheshimiwa
kama Baba wa Taifa, alikuwa mwalimu, mwanasiasa na kiongozi
mkuu wa harakati za kudai uhuru wa Tanganyika. Aliongoza
Tanganyika katika uhuru mwaka 1961 na mwaka 1964 akawa Rais
wa kwanza wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Katika uongozi
wake alisisitiza umoja wa Taifa, elimu, matumizi ya Kiswahili
katika kujenga utambulisho wa kitaifa, Ujamaa na Kujitegemea,
pamoja na mchango wa Tanzania katika harakati za ukombozi
wa Afrika. Alistaafu urais mwaka 1985 na alifariki tarehe
14 Oktoba 1999, akiacha nafasi muhimu katika historia ya
Tanzania na Afrika.
