MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS TANZANIA
Mkapa: Afrika Lazima Iamue Mustakabali Wake wa Kiuchumi
Hotuba ya Benjamin William Mkapa kuhusu mamlaka ya nchi za Afrika
katika kufanya maamuzi ya kiuchumi, kujenga utaalamu wa ndani na
kusimamia maendeleo yao katika mazingira ya uchumi wa dunia.
“
TAFSIRI YA KISWAHILI
Waafrika lazima wawe wasimamizi wa hatima yao wenyewe; ni lazima
sisi wenyewe tuamue majukumu yetu na kupanga njia ya kuelekea mbele.
ORIGINAL QUOTATION · ENGLISH
Africans must be in charge of their destiny; we must ourselves
determine the task, and chart the path ahead.
Benjamin William Mkapa
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
Tarehe
24 Oktoba 2002
Mahali
Dar es Salaam, Tanzania
Tukio / Hotuba
Uzinduzi wa East AFRITAC
Nukuu ya Kiingereza imewasilishwa kwa maneno yaliyotolewa katika
kumbukumbu ya nukuu hii. Hotuba rasmi ya IMF ndiyo rejea ya msingi
ya kukagua maneno na muktadha wake. Tafsiri ya Kiswahili ni tafsiri
ya maudhui ya nukuu hiyo.
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Kwa nini Mkapa alisisitiza Afrika isimamie hatima yake yenyewe?
Tarehe 24 Oktoba 2002, Benjamin William Mkapa alitoa hotuba katika
uzinduzi wa Kituo cha Usaidizi wa Kiufundi wa Fedha kwa Afrika
Mashariki, kinachojulikana kama East AFRITAC, jijini
Dar es Salaam. Kituo hicho kilianzishwa kwa ushirikiano na Shirika
la Fedha la Kimataifa (IMF) ili kusaidia nchi za eneo hilo kuimarisha
uwezo wa kitaalamu katika usimamizi wa sera na uchumi.
Wakati huo, nchi nyingi za Afrika zilikuwa zikikabiliana na mahitaji
ya kuboresha usimamizi wa mapato ya serikali, matumizi ya umma,
sera za fedha, takwimu za kiuchumi na uwezo wa taasisi zake.
Wakati huohuo, utandawazi na ushindani wa kimataifa vilikuwa
vikiweka mahitaji mapya mbele ya serikali na watunga sera.
Katika hotuba yake, Mkapa alizungumzia uhusiano kati ya nchi
zinazoendelea na taasisi za kifedha za kimataifa. Alipinga dhana
kwamba nchi zinazopokea msaada wa kiufundi zinapaswa kufuata
maelekezo bila kuwa na uwezo wa kuuliza maswali, kutathmini
mapendekezo au kujadili maamuzi yanayoathiri uchumi wao.
Hoja yake haikuwa kwamba ushirikiano wa kimataifa hauhitajiki.
Badala yake, alisisitiza kwamba ushirikiano huo unapaswa kusaidia
nchi kujenga uwezo wa kufanya maamuzi yenye taarifa, utaalamu na
uelewa wa mahitaji yake. Kwa mantiki hiyo, kuimarisha uwezo wa ndani
kulikuwa sehemu muhimu ya kuimarisha mamlaka ya nchi katika
kusimamia maendeleo yake.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Uhuru wa kuamua unahitaji maarifa na uwezo wa kutekeleza maamuzi
Maneno “Africans must be in charge of their destiny”
yanaweka mkazo katika wajibu wa Waafrika kushiriki kikamilifu
katika kuamua mwelekeo wa maendeleo yao. Katika muktadha wa hotuba
hii, hatima haimaanishi uhuru wa kisiasa pekee. Inahusu pia uwezo
wa serikali na taasisi za Afrika kutathmini changamoto za kiuchumi,
kuchagua sera zinazofaa na kusimamia utekelezaji wake.
Sehemu inayosisitiza kwamba Waafrika wenyewe wanapaswa kuamua
majukumu yao na kupanga njia ya mbele inaweka wazi nafasi ya
umiliki wa sera. Maamuzi kuhusu kodi, matumizi ya serikali,
usimamizi wa fedha, ukuaji wa uchumi na kupunguza umaskini
yanapaswa kufanywa kwa kuzingatia ushahidi, uwezo wa kitaifa
na mazingira halisi ya nchi husika.
Hata hivyo, Mkapa hakutenganisha mamlaka ya kufanya maamuzi na
uwezo wa kuyafanya vizuri. Katika hotuba hiyo hiyo, alieleza
kwamba umiliki wa maamuzi bila maarifa, ujuzi na uwezo wa
kuyatekeleza unaweza kukosa maana ya vitendo. Kwa hiyo, kujenga
utaalamu wa ndani si jambo la pembeni; ni sehemu ya msingi wa
uhuru wa kiuchumi anaouzungumzia.
Ujumbe mwingine muhimu ni kwamba kupokea msaada wa kitaalamu
si lazima kumaanishe kupoteza uwezo wa kujiamulia. Msaada unaweza
kuwa na manufaa zaidi pale unapowezesha wataalamu wa ndani kujifunza,
kuchambua chaguo mbalimbali na hatimaye kusimamia kazi hizo kwa
uwezo unaoendelea kukua.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Kutoka uhuru wa kisiasa hadi uwezo wa kusimamia uchumi
Baada ya nchi za Afrika kupata uhuru wa kisiasa, changamoto ya
kujenga uchumi unaoweza kukidhi mahitaji ya wananchi na kuhimili
mabadiliko ya nje iliendelea kuwa sehemu ya ajenda za maendeleo.
Uhuru wa kisheria wa taifa hauondoi moja kwa moja hitaji la kuwa
na wataalamu, taasisi imara, mifumo ya mapato na uwezo wa
kutathmini sera za kiuchumi.
Katika hotuba ya mwaka 2002, Mkapa alihusisha changamoto hiyo
na mazingira mapya ya utandawazi. Alitambua kwamba nchi za Afrika
zilihitaji uwezo wa kushindana katika uchumi unaobadilika kwa
kasi, huku zikiendelea kusimamia mahitaji yake ya ndani.
Mtazamo huu unaweka mjadala wa uhuru wa kiuchumi katika kiwango
cha kitaasisi. Swali si nani anatangaza sera pekee, bali pia
kama nchi ina wataalamu, taarifa sahihi, mifumo ya uwajibikaji
na uwezo wa kutekeleza maamuzi yake kwa ufanisi.
Kauli hiyo pia inapaswa kusomwa kwa kuzingatia mazingira yake:
ilitolewa katika uzinduzi wa kituo kilichoundwa kwa ushirikiano
na IMF. Hivyo, hoja ya Mkapa ilikuwa ya kujenga uwezo wa nchi
kufanya maamuzi yenye maarifa kupitia ushirikiano, si kudai
kwamba nchi zinaweza au zinapaswa kujitenga na ushirikiano
wa kimataifa.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Uwezo wa kitaifa katika kupanga na kusimamia maendeleo
Kwa Tanzania, kauli hii ina uhusiano na swali la jinsi taasisi
za umma zinavyoweza kutumia maarifa, takwimu na utaalamu katika
kupanga na kutekeleza sera. Uwezo huo unahitajika katika maeneo
kama usimamizi wa mapato ya serikali, upangaji wa bajeti,
sera za fedha, usimamizi wa sekta ya fedha na tathmini ya
matokeo ya matumizi ya umma.
Kauli hiyo pia inasisitiza umuhimu wa kuendeleza wataalamu wa
ndani na kuhakikisha kwamba msaada wa nje unaacha uwezo wa kudumu
katika taasisi zinazohusika. Mafunzo yana thamani kubwa zaidi
yanaposaidia kujenga mifumo na ujuzi ambao unaweza kuendelea
kutumika baada ya ushirikiano au mradi fulani kumalizika.
Aidha, mamlaka ya kiuchumi haiwezi kupimwa kwa kauli za kisiasa
pekee. Inahitaji kuchunguzwa kupitia uwezo wa kufanya maamuzi
kwa taarifa sahihi, uwazi wa sera, ubora wa taasisi, uwajibikaji
wa matumizi ya umma na uwezo wa kutathmini athari za maamuzi
kwa wananchi.
Kwa hiyo, nukuu hii inatoa msingi wa kutafakari namna Tanzania
inavyoweza kuunganisha ushirikiano wa kimataifa na ujenzi wa
uwezo wake wa ndani, bila kupuuza umuhimu wa utaalamu, uzoefu
na mahitaji yanayotofautiana kati ya nchi.
KAULI KATIKA VITENDO
Kuanzishwa kwa East AFRITAC kama hatua ya kujenga uwezo wa kiuchumi
Hatua
Tarehe 29 Aprili 2002, Rais Benjamin William Mkapa na Mkurugenzi
Mkuu wa IMF wa wakati huo, Horst Köhler, walitia saini makubaliano
ya kuanzisha Kituo cha Usaidizi wa Kiufundi wa Fedha kwa Afrika
Mashariki nchini Tanzania. Kituo hicho kilizinduliwa rasmi
Dar es Salaam tarehe 24 Oktoba 2002.
Uhusiano na kauli
Uhusiano wa hatua hii na nukuu ni wa moja kwa moja katika
suala la kujenga uwezo wa kitaalamu. Katika hotuba yake ya
uzinduzi, Mkapa alieleza kuwa East AFRITAC ilipaswa kusaidia
nchi wanachama kuimarisha uwezo wa kupanga, kutathmini na
kutekeleza sera za kiuchumi, badala ya kutegemea msaada
wa muda mfupi pekee.
Muktadha wa wakati
Kituo kilianzishwa katika kipindi ambacho nchi za Afrika
Mashariki zilikuwa zikihitaji kuimarisha utaalamu katika
usimamizi wa uchumi na fedha za umma. East AFRITAC ilihudumia
Eritrea, Ethiopia, Kenya, Rwanda, Tanzania na Uganda.
Matokeo na mipaka ya ushahidi
Kuanzishwa kwa kituo ni hatua ya kitaasisi inayothibitisha
jitihada za kuimarisha uwezo wa kiuchumi wa nchi wanachama.
Hata hivyo, tukio hilo peke yake halithibitishi kwamba nchi
hizo zilipata uhuru kamili wa kiuchumi au kwamba changamoto
zote za usimamizi wa uchumi zilitatuliwa. Kutathmini matokeo
hayo kunahitaji ushahidi wa ziada kuhusu mafunzo, mabadiliko
ya uwezo wa taasisi na ubora wa utekelezaji wa sera kwa muda.
Uhusiano unaoelezwa hapa unatokana na hatua ya kuanzisha kituo
cha kujenga uwezo na maelezo ya Mkapa katika hotuba ya uzinduzi.
Haimaanishi kwamba nukuu yenyewe ndiyo iliyosababisha kuanzishwa
kwa kituo hicho.
MIZANI YA UCHAMBUZI
Umiliki wa sera unahitaji uwezo na uwajibikaji
Kauli ya Mkapa inaweka mbele lengo la nchi za Afrika kuwa na
uwezo wa kuamua mwelekeo wa maendeleo yao. Lakini lengo hilo
linahitaji kutazamwa pamoja na masuala ya uwajibikaji, uwazi
na ubora wa maamuzi. Uamuzi unaofanywa ndani ya nchi si lazima
uwe mzuri kwa sababu tu ni wa ndani; ubora wake unategemea
ushahidi uliotumika, namna ulivyofikiwa na matokeo yake.
Vilevile, ushirikiano wa kimataifa unaweza kuleta utaalamu na
rasilimali ambazo hazipatikani kwa urahisi ndani ya nchi.
Changamoto ni kuhakikisha kwamba ushirikiano huo unaendana
na vipaumbele vya kitaifa, unaongeza uwezo wa taasisi za ndani
na unaacha nafasi ya serikali na wananchi kuwajibika kwa
maamuzi yanayofanywa.
Kwa mtazamo huo, uhuru wa kiuchumi na ushirikiano wa kimataifa
si lazima viwe malengo yanayopingana. Hoja kuu ni kama
ushirikiano unaongeza uwezo wa nchi kufanya maamuzi yenye
maarifa na kuyasimamia kwa uwajibikaji.
MWENENDO WA MAANA
Kutoka kwenye wazo la mwaka 2002 hadi maswali ya leo na kesho
Historia ya kauli hii inaweza kueleweka kwa kuangalia hatua
zilizotangulia hotuba, mazingira ya uzinduzi wa East AFRITAC
na masuala ambayo bado yanafaa kuchunguzwa katika usimamizi
wa maendeleo.
KABLA YA 2002
Hitaji la kujenga uwezo
Nchi za Afrika zilikabiliwa na mahitaji ya kuimarisha
utaalamu na taasisi za kusimamia sera za kiuchumi.
Tarehe 29 Aprili 2002, makubaliano ya kuanzisha AFRITAC
nchini Tanzania yalitiwa saini, miezi kadhaa kabla ya
uzinduzi rasmi wa kituo hicho.
24 OKTOBA 2002
Wakati wa kauli
Katika uzinduzi wa East AFRITAC, Mkapa alisisitiza kwamba
Waafrika wanapaswa kuamua mwelekeo wa maendeleo yao na
kujenga maarifa na uwezo unaohitajika ili kutekeleza
maamuzi hayo.
LEO
Uwezo wa taasisi na maamuzi
Kauli hii inaweza kutumika kutafakari ubora wa mipango
ya maendeleo, matumizi ya ushahidi katika sera, uendelezaji
wa wataalamu wa ndani na namna ushirikiano wa kimataifa
unavyochangia uwezo wa taasisi za Tanzania.
KESHO
Uwezo unaodumu
Kwa vizazi vijavyo, somo muhimu ni kujenga mifumo ya
kitaasisi na utaalamu unaoweza kuendelea kufanya kazi
hata baada ya viongozi, programu au washirika wa maendeleo
kubadilika. Thamani yake itapimwa kwa ushahidi wa uwezo
na matokeo, si kwa kauli pekee.
MWANGWI WA KAULI KATIKA WAKATI WA SASA
Nani anayefanya maamuzi, kwa kutumia maarifa gani, na kwa kuwajibika kwa nani?
Maswali yaliyo katika hotuba ya Mkapa yanaweza kusaidia kuchunguza
namna sera za kiuchumi zinavyoundwa na kusimamiwa. Je, taasisi
zinazohusika zina taarifa na utaalamu unaohitajika? Je, chaguo
za sera zinachambuliwa kwa kuzingatia mazingira ya Tanzania?
Je, matokeo ya maamuzi yanafuatiliwa na kupimwa kwa uwazi?
Maswali haya hayatoi hitimisho la moja kwa moja kuhusu hali ya
sasa ya uchumi wa Tanzania. Badala yake, yanaonyesha maeneo
ambayo yanaweza kuchunguzwa kwa kutumia nyaraka za sera,
taarifa za taasisi, takwimu na tathmini huru.
Katika muktadha huo, umiliki wa maendeleo hauishii katika
kuamua sera. Unahusisha pia uwezo wa kueleza sababu za maamuzi,
kutathmini matokeo yake na kufanya marekebisho pale ushahidi
unaponyesha kuwa hatua nyingine inahitajika.
FUNZO KWA VIZAZI VIJAVYO
Mamlaka ya kuamua inaambatana na wajibu wa kujenga uwezo
Kauli hii inaacha swali la kudumu kuhusu uhusiano kati ya
mamlaka ya taifa na uwezo wake wa kutekeleza maamuzi. Nchi
inaweza kuweka malengo ya maendeleo, lakini kufikia malengo
hayo kunahitaji watu wenye ujuzi, taasisi zinazofanya kazi,
takwimu zinazotegemewa na mifumo ya kuwajibisha wanaosimamia
rasilimali za umma.
Kwa upande mwingine, kujenga uwezo wa ndani hakumaanishi
kukataa kujifunza kutoka nje. Ushirikiano wenye manufaa
unaweza kusaidia kuendeleza maarifa ya ndani, mradi nchi
zinazohusika ziwe na nafasi ya kuchagua vipaumbele vyake,
kuchambua mapendekezo na kutathmini matokeo.
Kwa hiyo, funzo la kihistoria si kwamba kila uamuzi wa ndani
huwa sahihi au kila msaada wa nje hupunguza mamlaka ya taifa.
Ni kwamba uwezo wa kufanya maamuzi yenye maarifa, kuyatekeleza
na kuwajibika kwa matokeo yake ni sehemu muhimu ya kusimamia
mustakabali wa kiuchumi.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu ya Kiingereza imehifadhiwa kama ilivyotolewa katika taarifa
ya nukuu hii. Tafsiri ya Kiswahili imewekwa tofauti na maneno ya
asili. Muktadha wa hotuba na taarifa kuhusu kuanzishwa kwa
East AFRITAC zimejengwa kwa kutegemea nyaraka rasmi za IMF.
Uchambuzi unaofuata ni tafsiri ya kihistoria ya Maktaba kuhusu
maana ya kauli, mazingira yake na masuala inayoweza kusaidia
kutafakari; si sehemu ya hotuba halisi ya Rais.
MAREJEO YA KIHISTORIA
Vyanzo vya kukagua nukuu na muktadha wake
01
Hotuba ya Benjamin William Mkapa katika uzinduzi wa East AFRITAC
Chanzo cha msingi chenye maneno ya hotuba ya tarehe
24 Oktoba 2002 na maelezo ya Mkapa kuhusu mamlaka ya
kiuchumi, kujenga uwezo na nafasi ya kituo hicho.
Soma hotuba rasmi ya IMF
02
Makubaliano ya kuanzisha AFRITAC nchini Tanzania
Taarifa rasmi ya IMF kuhusu makubaliano yaliyotiwa saini
tarehe 29 Aprili 2002 na madhumuni ya kituo cha kujenga
uwezo wa usimamizi wa uchumi na fedha.
Soma taarifa rasmi ya IMF
03
Uzinduzi rasmi wa East AFRITAC
Taarifa ya IMF inayothibitisha tarehe ya uzinduzi,
mahali na ushiriki wa Rais Mkapa katika tukio hilo.
Soma taarifa ya uzinduzi
