Kauli kuhusu demokrasia ya Afrika katika kipindi cha mjadala wa haki na uongozi
Tarehe 20 Novemba 2000, Benjamin Mkapa alifungua Bunge jipya
jijini Dodoma baada ya uchaguzi mkuu wa Oktoba mwaka huo.
Hotuba yake ilitolewa katika kipindi ambacho Tanzania ilikuwa
ikikabiliwa na mijadala kuhusu uchaguzi, demokrasia na hali ya
kisiasa Zanzibar. Wakati huo, matokeo ya uchaguzi Zanzibar
yalikuwa yakipingwa na Chama cha Wananchi (CUF), na baadhi ya
wawakilishi wake walikuwa wakisusia vikao vya mabunge ya
Muungano na Zanzibar.
Katika hotuba hiyo, Mkapa alizungumzia pia namna nchi za Afrika
zilivyotathminiwa kuhusu demokrasia na haki za binadamu.
Aliposema kuwa si kweli kwamba Waafrika hawajui kuheshimu haki
hizo, alikuwa akipinga mtazamo wa jumla uliodhani kuwa Waafrika
hawana uwezo wa kujenga na kuendesha mifumo inayoheshimu haki
za binadamu na demokrasia.
Ripoti ya Reuters iliyochapishwa na IOL inahifadhi kauli hii
kama sehemu ya hotuba hiyo. Ripoti hiyo pia inaonyesha kuwa
hotuba iligusa tofauti za mitazamo kuhusu nafasi ya jamii,
haki za mtu binafsi na namna masuala ya kisiasa ya Afrika
yalivyotazamwa na mataifa ya nje.
Soma ripoti ya Reuters kupitia IOL.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Uwezo wa kuheshimu haki na demokrasia hauamuliwi na utambulisho wa bara
Hoja kuu ya kauli hii ni kupinga dhana kwamba Waafrika,
kwa sababu ya utambulisho wao wa kikanda au kitamaduni,
hawawezi kuelewa au kuheshimu misingi ya haki za binadamu
na demokrasia. Mkapa aliweka wazi kwamba dhana hiyo haiwezi
kuchukuliwa kama ukweli wa jumla kuhusu watu wa bara la Afrika.
Kauli hii pia inahusu namna Afrika inavyotazamwa na kutathminiwa
katika mijadala ya kimataifa. Inahoji uhalali wa kuwahukumu
watu wa bara zima kwa mtazamo mmoja, badala ya kuangalia
mazingira ya nchi husika, mifumo yake ya kisiasa na matendo
ya taasisi zake.
Hata hivyo, kauli hiyo haimaanishi kwamba changamoto za haki
za binadamu au demokrasia zinapaswa kupuuzwa pale zinapotokea
katika nchi za Afrika. Kupinga dhana ya jumla kuhusu Waafrika
ni hoja tofauti na kutathmini kama uchaguzi, taasisi na
taratibu za kisiasa zinaheshimu haki za wananchi kwa vitendo.
Tofauti hiyo ni muhimu katika kuisoma kauli hii kwa uwiano.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Afrika baada ya ukoloni na mjadala kuhusu mifumo ya kisiasa
Tangu nchi nyingi za Afrika zilipopata uhuru, namna ya kujenga
taasisi za kisiasa, kuendesha uchaguzi na kulinda haki za
wananchi imekuwa sehemu ya mijadala kuhusu mustakabali wa
bara hilo. Historia ya ukoloni, mifumo ya utawala iliyoachwa
na wakoloni na mazingira tofauti ya kila nchi yamekuwa
miongoni mwa mambo yanayozingatiwa katika kuelewa maendeleo
ya mifumo hiyo.
Katika hotuba yake ya mwaka 2000, Mkapa aliunganisha mjadala
wa demokrasia na namna Afrika ilivyotazamwa na mataifa ya nje.
Ripoti ya Reuters inaonyesha kuwa alitaja pia urithi wa
ukoloni na Vita Baridi alipokuwa akizungumzia matatizo ya
kisiasa barani Afrika.
Kauli hii inaeleweka vizuri zaidi inapowekwa katika mazingira
hayo: ilikuwa sehemu ya mjadala kuhusu uwezo wa Afrika
kuamua na kuendeleza mifumo yake ya kisiasa, huku masuala
ya uchaguzi na haki za wananchi yakiendelea kuwa sehemu
ya tathmini ya hali ya demokrasia katika nchi mbalimbali.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Kutofautisha heshima ya kitaifa na tathmini ya utendaji wa taasisi
Kwa Tanzania, kauli hii inatoa nafasi ya kutafakari uhusiano
kati ya heshima ya kitaifa na wajibu wa taasisi kulinda haki
za wananchi. Kukataa dhana kwamba Waafrika hawawezi kuheshimu
demokrasia hakumaanishi kwamba mifumo ya kisiasa inapaswa
kukwepa uchunguzi au tathmini. Badala yake, heshima na
uwezo wa nchi huonekana pia katika namna changamoto
zinavyotambuliwa na kushughulikiwa.
Katika mazingira ya Tanzania, hoja hii inaweza kujadiliwa
kwa kuangalia ubora wa michakato ya uchaguzi, nafasi ya
wananchi katika maamuzi ya umma, uhuru wa taasisi na
utekelezaji wa haki zinazotambuliwa na sheria. Masuala hayo
yanahitaji kutathminiwa kwa ushahidi na kwa kuzingatia
mazingira ya kila kipindi, badala ya kutoa hitimisho kwa
misingi ya utambulisho wa taifa au bara.
Kwa hiyo, thamani ya kauli hii katika mjadala wa kitaifa
imo katika kutenganisha mitazamo ya jumla kuhusu Waafrika
na maswali mahsusi kuhusu namna demokrasia na haki
zinavyoheshimiwa katika taasisi na maisha ya umma.
KAULI KATIKA VITENDO
Tofauti kati ya msimamo uliotamkwa na ushahidi wa utekelezaji
Ripoti iliyohifadhi nukuu hii inathibitisha kuwa Mkapa
alitoa kauli hiyo katika hotuba ya kufungua Bunge tarehe
20 Novemba 2000. Hata hivyo, kauli yenyewe ni msimamo kuhusu
uwezo wa Waafrika kuheshimu haki za binadamu na demokrasia;
si tangazo la sera maalumu au hatua ya utekelezaji.
Kwa msingi wa chanzo hiki pekee, haiwezekani kuhitimisha
kwamba kauli hiyo yenyewe ilisababisha hatua fulani ya
kisera au kuthibitisha kiwango cha utekelezaji wa haki
na demokrasia katika kipindi chake. Tathmini ya utekelezaji
ingehitaji nyaraka na ushahidi tofauti unaohusiana moja
kwa moja na hatua zinazochunguzwa.
Hoja ya mwaka 2000 katika tafakuri ya Tanzania ya leo
MWAKA 2000
Wakati wa Kauli
Mkapa alitoa kauli hiyo wakati wa kufungua Bunge jipya,
katika kipindi kilichokuwa na mijadala kuhusu uchaguzi,
demokrasia na uhusiano wa Tanzania na Zanzibar. Kauli
yake ilipinga mtazamo wa jumla kwamba Waafrika hawawezi
kuheshimu haki za binadamu au demokrasia.
LEO
Umuhimu Wake Sasa
Kauli hii inaweza kutumika kuchunguza tofauti kati ya
mitazamo ya jumla kuhusu Afrika na tathmini inayotegemea
ushahidi wa hali ya demokrasia na haki za binadamu katika
nchi husika. Maswali muhimu ni namna taasisi zinavyofanya
kazi na jinsi haki za wananchi zinavyolindwa kwa vitendo.
BAADAYE
Funzo kwa Vizazi Vijavyo
Kwa vizazi vijavyo, kauli hii inaweza kusaidia kuelewa
namna viongozi wa Tanzania walivyoshiriki katika mijadala
ya kimataifa kuhusu Afrika na demokrasia. Uelewa wake
utaimarika zaidi kwa kulinganisha hotuba, nyaraka za
kihistoria na ushahidi kuhusu matukio ya kipindi hicho.
MWANGWI WA KAULI
Haki za binadamu na demokrasia hupimwa kwa misingi na matendo
Kauli ya Mkapa inaweka mbele hoja ya heshima na uwezo wa
Waafrika katika mjadala wa kimataifa. Lakini inapochunguzwa
katika mazingira ya Tanzania, hoja hiyo inaambatana na
swali jingine: ni kwa kiwango gani misingi ya demokrasia
na haki za binadamu inaonekana katika taratibu, maamuzi
na utendaji wa taasisi?
Maswali haya mawili hayapingani. Nchi inaweza kupinga
mitazamo inayodharau uwezo wa watu wake na wakati huohuo
kuendelea kutathmini kwa uwazi namna haki na demokrasia
vinavyotekelezwa. Huo ndio utofauti kati ya mjadala
unaotegemea dhana za jumla na mjadala unaotegemea ushahidi.
MAREJEO YA KIHISTORIA
Chanzo cha nukuu na kumbukumbu ya hotuba
Nukuu ya Kiingereza imechukuliwa kutoka katika ripoti ya
Reuters iliyochapishwa na Independent Online kuhusu hotuba
ya Mkapa ya kufungua Bunge jipya tarehe 20 Novemba 2000.
Tafsiri ya Kiswahili imewasilishwa kando ili kutofautisha
maneno ya asili na tafsiri yake.
Nakala ya kumbukumbu iliyochapishwa tarehe 21 Novemba 2000.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu ya Kiingereza imehifadhiwa kwa maneno yaliyochapishwa
katika ripoti ya Reuters kupitia Independent Online.
Sentensi ya Kiswahili ni tafsiri ya nukuu hiyo, si maneno
ya Kiswahili yaliyothibitishwa kuwa yalitamkwa na Mkapa.
Maelezo kuhusu muktadha yanaegemea ripoti iliyotajwa;
uchambuzi wa maana na umuhimu wake ni tafsiri ya Maktaba,
na haupaswi kuchukuliwa kama sehemu ya hotuba ya Rais.
ENDELEA KUSOMA
Nukuu Zinazohusiana
Maktaba ya Nukuu za Marais Tanzania
Chagua Rais kutazama mkusanyo wa nukuu, kauli na fikra zake.
Umefika mwisho wa Nukuu za Benjamin William Mkapa.
Endelea na Nukuu Zinazofuata
Chagua nukuu nyingine katika Maktaba ya Benjamin William Mkapa.
KUHUSU
BENJAMIN WILLIAM MKAPA
Benjamin William Mkapa (1938–2020) alikuwa Rais wa Tatu wa
Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na mmoja wa viongozi muhimu
katika historia ya Tanzania ya baada ya uhuru.
Aliiongoza Tanzania kuanzia mwaka 1995 hadi 2005, katika kipindi
muhimu cha mageuzi ya kiuchumi na kisiasa, kuimarika kwa diplomasia,
mabadiliko katika utawala na kuongezeka kwa ushiriki wa Tanzania
katika jumuiya ya kimataifa.
Mkapa alikuwa Rais wa kwanza wa Tanzania kuchaguliwa katika mfumo
wa vyama vingi baada ya kurejeshwa kwa mfumo huo mwaka 1992.
Uongozi wake ulihusishwa na mageuzi ya uchumi, nidhamu ya fedha za
Serikali, mageuzi ya taasisi za umma, uwekezaji, kupunguza umaskini
na kuimarisha nafasi ya Tanzania katika Afrika na dunia.
Kabla na baada ya Urais, Mkapa alijenga historia ndefu katika
utumishi wa umma, uandishi wa habari, diplomasia na uongozi wa
kimataifa. Urithi wake unaendelea kujadiliwa katika historia ya
Tanzania, hususan katika masuala ya uchumi, demokrasia, utawala,
uwazi, amani, diplomasia na maendeleo ya Afrika.
