MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS
Mkapa: Katiba Inaweka Mipaka ya Madaraka ya Urais na Wajibu wa Kukabidhi Uongozi
Kauli kuhusu kuheshimu Katiba, ukomo wa mihula ya urais na mwendelezo wa uongozi wa taifa.
TAFSIRI YA KISWAHILI
“Nimeapa kuilinda na kuitetea Katiba hii, ambayo inaweka ukomo wa mihula miwili ya miaka mitano kwa Rais.”
ORIGINAL ENGLISH QUOTATION
“I have sworn to protect and defend this Constitution, which provides for two presidential five-year term limits.”
Benjamin William Mkapa
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1995–2005
TAREHE
29 Julai 2005
MAHALI
Dodoma, Tanzania
TUKIO / HOTUBA
Hotuba ya Hali ya Taifa mbele ya Bunge
MADA
Katiba, ukomo wa mihula na kukabidhi madaraka
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Hotuba ya mwisho wa muhula na maandalizi ya mabadiliko ya uongozi
Tarehe 29 Julai 2005, Benjamin William Mkapa alilihutubia Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania katika Hotuba ya Hali ya Taifa. Nchi ilikuwa ikielekea katika uchaguzi mkuu wa mwaka huo, na muhula wake wa pili wa urais ulikuwa ukikaribia mwisho. Katika hotuba hiyo, alieleza kwamba muda wake wa kuhudumu kama Rais ungefikia ukomo mwezi Novemba 2005 na kwamba angekabidhi uongozi kwa viongozi wengine waliochaguliwa.
Kauli kuhusu kuilinda na kuitetea Katiba ilitolewa katika mazingira hayo ya mpito. Mkapa hakuzungumzia ukomo wa mihula kama jambo la kinadharia pekee; aliuhusisha na wajibu wake binafsi kama Rais na hatua iliyokuwa mbele yake ya kuondoka madarakani kwa mujibu wa utaratibu wa kikatiba.
Hotuba hiyo pia iligusia wabunge waliokuwa hawataomba tena ridhaa ya wananchi. Mkapa aliwashukuru kwa utumishi wao na akahusisha kujiondoa kwa hiari katika nafasi za uongozi na nafasi ya kuwapa wengine fursa ya kuleta mawazo na mitazamo mipya. Hivyo, hoja ya ukomo wa urais iliwekwa ndani ya mjadala mpana kuhusu mabadiliko ya uongozi na mwendelezo wa taasisi za taifa.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Madaraka ya urais yana mipaka inayotambuliwa na Katiba
Neno “nimeapa” linaunganisha kauli hiyo na wajibu ambao Mkapa alikuwa ameukubali alipoingia katika nafasi ya urais. Katika sentensi hiyo, ulinzi wa Katiba hauwasilishwi kama wajibu wa taasisi nyingine pekee; Rais mwenyewe anajitambua kuwa miongoni mwa wanaopaswa kuilinda na kuitetea.
Maneno “ukomo wa mihula miwili ya miaka mitano” yanaweka wazi hoja ya muda wa kushikilia madaraka. Uongozi wa urais una kipindi kinachotambuliwa na Katiba, na kuendelea kuhudumu kunapaswa kuzingatia masharti hayo. Kwa mantiki ya kauli hii, nafasi ya urais si mamlaka ya mtu binafsi yasiyo na kikomo, bali ni dhamana inayotekelezwa ndani ya mfumo wa kikatiba.
Ni muhimu pia kutofautisha kati ya kutamka msimamo na kuutekeleza. Kauli hiyo inaeleza msimamo wa Mkapa kuhusu wajibu wake wa kikatiba. Maana yake ya kihistoria inakuwa wazi zaidi inapolinganishwa na hatua iliyofuata: kukamilika kwa uongozi wake mwaka 2005 na kuingia madarakani kwa Rais aliyefuata baada ya uchaguzi.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Mabadiliko ya uongozi ndani ya mfumo wa vyama vingi
Mkapa aliongoza Tanzania kuanzia mwaka 1995 hadi 2005, katika kipindi ambacho nchi ilikuwa ikiendesha uchaguzi wa vyama vingi baada ya kurejeshwa kwa mfumo huo mwaka 1992. Uchaguzi wa mwaka 1995 ulimwingiza madarakani kama Rais wa awamu ya tatu, na uchaguzi wa mwaka 2000 ulimpa muhula wa pili.
Kufikia Julai 2005, suala la ukomo wa mihula lilikuwa na umuhimu wa moja kwa moja kwa sababu Mkapa hakuwa akizungumzia uwezekano wa kuendelea kugombea muhula mwingine wa urais. Alieleza kwamba angefikia ukomo wa muda wake mwezi Novemba na kukabidhi uongozi. Kauli hiyo, kwa hiyo, inahusiana na wakati mahsusi ambapo masharti ya Katiba yalikuwa yakielekeza mabadiliko ya uongozi.
Katika kuisoma historia hii, ni vyema kutenganisha kanuni ya kikatiba na tabia ya mtu binafsi. Ukomo wa mihula ni sehemu ya mfumo wa kisheria; kutekelezwa kwake kunategemea pia taasisi, taratibu za uchaguzi na utayari wa viongozi kufuata masharti yaliyowekwa.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Katiba na mwendelezo wa taasisi za taifa
Umuhimu wa kauli hii kwa historia ya Tanzania unatokana na uhusiano wake na ukomo wa mihula ya urais na utaratibu wa kukabidhiana madaraka. Inatoa mfano wa namna Rais aliyekuwa akimalizia muhula wake alivyoeleza hadharani wajibu wa kuheshimu masharti ya Katiba na kuacha nafasi ya uongozi kwa mwingine.
Kwa upande wa taasisi, mabadiliko ya urais yanahitaji zaidi ya tangazo la kiongozi kuondoka. Yanategemea taratibu za uchaguzi, utambuzi wa matokeo, uhamishaji wa majukumu na uwezo wa taasisi za umma kuendelea kutekeleza kazi zake. Kauli ya Mkapa inatoa nafasi ya kutafakari uhusiano kati ya wajibu wa kiongozi na uthabiti wa mfumo unaomzidi mtu mmoja.
Hii haimaanishi kwamba kauli moja inaweza kuthibitisha ubora wa mfumo mzima wa kisiasa. Tathmini ya uongozi wa kikatiba inahitaji pia kuangalia sheria, utendaji wa taasisi na matukio yaliyotokea. Hata hivyo, kauli hii ni ushahidi wa namna Mkapa alivyoeleza msimamo wake kuhusu ukomo wa madaraka katika kipindi cha kuelekea mwisho wa urais wake.
KAULI KATIKA VITENDO
Kutoka kwenye tamko la kikatiba hadi kukamilika kwa muhula
HATUA
Katika hotuba ya tarehe 29 Julai 2005, Mkapa alisema kwamba angefikia ukomo wa muhula wake wa urais mwezi Novemba na kukabidhi uongozi. Rekodi rasmi ya historia ya urais wa Tanzania inamtaja kuwa Rais wa awamu ya tatu aliyehudumu kuanzia mwaka 1995 hadi 2005.
UHUSIANO NA KAULI
Hatua ya kukamilisha mihula yake miwili na kuondoka madarakani mwaka 2005 inaendana moja kwa moja na hoja aliyotamka kuhusu ukomo wa mihula ya urais. Uhusiano hapa si kufanana kwa mawazo pekee: hotuba yenyewe ilitaja ukomo wake na nia ya kukabidhi uongozi, na rekodi ya urais inaonyesha kipindi chake kilikamilika mwaka huo.
MUKTADHA WA WAKATI
Julai 2005 ilikuwa miezi michache kabla ya uchaguzi mkuu wa Desemba 2005. Kauli ilitolewa wakati wa maandalizi ya mwisho wa muhula wa pili, si baada ya kuondoka madarakani.
MATOKEO YANAYOTHIBITISHWA
Mkapa alimaliza kipindi chake cha urais mwaka 2005, na Jakaya Mrisho Kikwete akawa Rais wa awamu iliyofuata. Mfuatano huo unathibitisha kukamilika kwa kipindi cha Mkapa na kuanza kwa kipindi kingine cha urais. Hata hivyo, tukio hilo pekee halitoshi kutoa hitimisho kuhusu kila kipengele cha utendaji wa taasisi za kidemokrasia nchini.
MWENENDO WA MAANA
Kutoka kwenye ukomo wa muhula hadi uwajibikaji wa kikatiba
Historia ya kauli hii inaeleweka vizuri kwa kuangalia mazingira yaliyoitangulia, wakati ilipotolewa na maswali ambayo bado yanaweza kujadiliwa kuhusu uongozi wa kikatiba.
KABLA YA JULAI 2005
Uongozi wa mihula miwili
Mkapa alikuwa ameongoza Tanzania tangu mwaka 1995 na alikuwa katika muhula wake wa pili. Kufikia mwaka 2005, mwisho wa kipindi chake ulikuwa suala la moja kwa moja katika maandalizi ya uchaguzi na mabadiliko ya uongozi.
29 JULAI 2005
Kauli mbele ya Bunge
Alieleza kwamba Katiba inaweka ukomo wa mihula miwili ya miaka mitano kwa Rais na kwamba yeye angekabidhi uongozi baada ya kufikia ukomo wake mwezi Novemba 2005.
SASA
Katiba na uwajibikaji
Kauli hii inaweza kutumika kutafakari namna ukomo wa madaraka unavyopaswa kuheshimiwa na viongozi na kulindwa na taasisi. Swali la msingi ni kama taratibu za kikatiba zinaendelea kufanya kazi kwa uwazi, uthabiti na uwajibikaji.
BAADAYE
Kumbukumbu za mabadiliko ya uongozi
Kwa vizazi vijavyo, hotuba hii inaweza kusaidia kueleza namna viongozi wa Tanzania walivyowasilisha wajibu wa kuheshimu ukomo wa mihula katika vipindi vya mabadiliko ya uongozi. Nyaraka za msingi na rekodi za taasisi zitaendelea kuwa muhimu katika kutathmini historia hiyo.
MWANGWI WA KAULI KATIKA WAKATI WA SASA
Ukomo wa madaraka unahitaji sheria na taasisi zinazoheshimu sheria
Kauli hii ina nafasi katika mijadala ya sasa kuhusu utawala wa kikatiba kwa sababu inahusisha wajibu wa kiongozi na masharti yanayoweka mipaka ya madaraka yake. Ukomo wa muhula hauhusu tarehe ya mwisho ya uongozi pekee; unahusu pia kanuni kwamba nafasi ya umma ina masharti ambayo anayeshikilia nafasi hiyo anapaswa kuyazingatia.
Katika kuitafakari kauli hii leo, ni muhimu kuangalia namna Katiba inavyotumika, jinsi uchaguzi unavyoendeshwa na kama taasisi husika zina uwezo wa kutekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria. Haya ni maeneo ya kutathmini kwa ushahidi wa sasa, si hitimisho linaloweza kutolewa kutokana na nukuu hii pekee.
MAFUNZO KWA VIZAZI VIJAVYO
Mamlaka ya umma ni dhamana yenye mipaka
Funzo linaloweza kutolewa katika kauli hii ni kwamba uongozi wa kikatiba unahitaji kutambua mipaka ya mamlaka na kuzingatia taratibu zinazotawala nafasi ya urais. Kukamilika kwa muhula ni sehemu ya mwendelezo wa uongozi, ambapo nafasi ya umma huendelea kuwepo hata baada ya mtu aliyeishikilia kuondoka.
Kwa upande wa historia, kauli hii pia inaonyesha umuhimu wa kuhifadhi hotuba za viongozi pamoja na rekodi za matukio yaliyofuata. Kwa kuunganisha nyaraka hizo, wasomaji wanaweza kutofautisha kati ya kile kiongozi alichosema, kile alichokusudia kufanya na kile kilichotokea baadaye.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu ya Kiingereza imewasilishwa kama ilivyo katika nakala ya Hotuba ya Hali ya Taifa ya Benjamin William Mkapa ya tarehe 29 Julai 2005. Maandishi ya Kiswahili ni tafsiri ya nukuu hiyo kwa ajili ya wasomaji wa Maktaba. Uchambuzi unaofuata unatenganisha maneno ya Rais, muktadha wa kihistoria na tafsiri ya Maktaba. Sehemu ya “Kauli katika Vitendo” inaunganisha tamko lake kuhusu ukomo wa muhula na rekodi ya kukamilika kwa urais wake mwaka 2005, bila kudai kwamba nukuu yenyewe ndiyo iliyosababisha mabadiliko hayo.
