MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS
Mkapa: Kiongozi Achaguliwe kwa Sifa Zake na Ubora wa Chama Chake
“
TAFSIRI YA KISWAHILI
Ni muhimu kumchagua kiongozi kwa kuzingatia sifa na uwezo wake, pamoja na ubora wa chama chake.
ORIGINAL QUOTE · ENGLISH
“It is important to elect a leader based on his or her quality and the quality of their parties.”
Benjamin William Mkapa
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1995–2005
Tarehe
30 Novemba 2005
Mahali
Dar es Salaam, Tanzania
Tukio / Hotuba
Hotuba ya mwisho ya kitaifa kwa Watanzania kabla ya Uchaguzi Mkuu wa Desemba 2005
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Ujumbe kwa wapiga kura wakati wa kukaribia kukabidhi madaraka
Tarehe 30 Novemba 2005, Benjamin William Mkapa alitoa hotuba yake ya mwisho ya kitaifa kwa Watanzania akiwa bado Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Hotuba hiyo ilitangazwa moja kwa moja kupitia redio na televisheni, wakati nchi ikijiandaa kwa Uchaguzi Mkuu wa Desemba 2005. Kwa kuwa alikuwa amekamilisha mihula miwili ya urais kwa mujibu wa ukomo wa mihula uliowekwa na Katiba, hakuwa akigombea tena nafasi hiyo.
Katika hotuba hiyo, Mkapa alizungumzia masuala ya afya ya umma, hasa VVU na UKIMWI, lakini pia alielekeza ujumbe kwa wananchi kuhusu wajibu wao katika uchaguzi. Aliwataka wapiga kura kutumia uhuru wao wa kuchagua bila kushinikizwa na watu wengine. Ndani ya hoja hiyo ndipo aliposisitiza umuhimu wa kuangalia sifa za mgombea na ubora wa chama chake, badala ya kuamua kwa kutegemea zawadi au ahadi zinazotolewa wakati wa kampeni.
Hivyo, nukuu hii haikutolewa katika hotuba ya kampeni ya mgombea, bali katika hotuba ya rais aliyekuwa akikaribia kumaliza kipindi chake cha uongozi. Mazingira hayo yanaipa kauli hii nafasi ya kuwa sehemu ya kumbukumbu za mjadala kuhusu wajibu wa wapiga kura na uchaguzi wa viongozi nchini Tanzania mwaka 2005.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Tathmini ya mgombea na chama chake iwe msingi wa uamuzi
Kauli hii ina vipengele viwili vinavyohusiana. Kwanza, mpiga kura anapaswa kutathmini sifa za mtu anayetaka kupewa dhamana ya uongozi. Sifa hizo zinaweza kuchunguzwa kupitia uwezo wa kutekeleza majukumu, uzoefu, uadilifu, uelewa wa masuala ya umma na namna mgombea anavyoeleza mipango yake. Hata hivyo, nukuu yenyewe haitoi orodha maalumu ya sifa hizo; inasisitiza umuhimu wa kuzitathmini kabla ya kufanya uchaguzi.
Pili, Mkapa anasisitiza kuangalia ubora wa chama anachotoka mgombea. Katika mfumo wa vyama vingi, mgombea hufanya kazi ndani ya mazingira ya chama chenye sera, viongozi, taratibu na historia yake ya kisiasa. Kwa hiyo, kumchunguza mgombea pekee bila kuangalia chama chake kunaweza kuacha sehemu muhimu ya tathmini ya kisiasa.
Kauli hiyo inapata maana iliyo wazi zaidi inapolinganishwa na sentensi iliyofuata katika taarifa ya hotuba: Mkapa alionya dhidi ya kuchagua kiongozi kwa sababu tu amekupa kitu au amekuahidi jambo wakati wa kampeni. Hoja yake ilikuwa kwamba uamuzi wa mpiga kura unapaswa kuzingatia tathmini ya kiongozi na chama, badala ya kutawaliwa na manufaa ya muda mfupi yanayotolewa wakati wa kutafuta kura.
UMUHIMU KWA TAIFA
Uchaguzi kama dhamana ya wananchi, si ubadilishanaji wa zawadi
Katika historia ya uchaguzi wa Tanzania, kauli hii ni kumbukumbu ya msimamo alioutoa rais aliyekuwa akimaliza mihula yake kuhusu namna wananchi wanavyopaswa kutumia haki yao ya kuchagua viongozi. Inaweka uzito katika uamuzi wa mpiga kura mwenyewe na katika tathmini ya wagombea pamoja na vyama vinavyowasimamisha.
Kwa Tanzania ya sasa, hoja hii inaweza kutumika kutafakari ubora wa mijadala ya kampeni na taarifa ambazo wapiga kura huzingatia kabla ya kufanya uamuzi. Maswali yanayoweza kuchunguzwa ni kama wagombea wanaeleza mipango yao kwa uwazi, kama ahadi zao zinaweza kutathminiwa na kama wananchi wana nafasi ya kulinganisha sera, uwezo na rekodi za vyama na wagombea.
Haya ni maswali ya kutathmini uchaguzi, si madai kwamba kauli ya Mkapa peke yake imeleta mabadiliko fulani katika mwenendo wa wapiga kura au mfumo wa kisiasa. Umuhimu wake upo katika hoja aliyoiweka wazi: uchaguzi unahitaji uamuzi unaozingatia tathmini, si zawadi au ahadi za kampeni pekee.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Kauli katika kipindi cha uchaguzi wa vyama vingi
Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2005 ulifanyika katika mfumo wa vyama vingi ulioanzishwa upya nchini Tanzania mwanzoni mwa miaka ya 1990. Mkapa mwenyewe alikuwa ameingia madarakani baada ya Uchaguzi Mkuu wa mwaka 1995 na alichaguliwa tena mwaka 2000. Hotuba yake ya mwisho ya kitaifa ya Novemba 2005 ilitolewa wakati taifa likijiandaa kuchagua rais na wawakilishi wengine kwa kipindi kilichofuata.
Katika mazingira hayo, ujumbe kuhusu sifa za mgombea na ubora wa chama ulikuwa sehemu ya mjadala wa wajibu wa wapiga kura. Kauli hiyo ilihusisha uchaguzi na tathmini ya watu na taasisi za kisiasa zinazotafuta dhamana ya umma. Haikutoa kipimo rasmi cha namna ya kupima ubora wa chama, lakini iliweka wazi kwamba chama nacho kinapaswa kuzingatiwa katika kufanya uamuzi.
Ni muhimu pia kutofautisha kauli hii na tathmini ya matokeo ya uchaguzi wenyewe. Nukuu inaeleza msimamo alioutoa Mkapa kuhusu uchaguzi; peke yake haithibitishi namna wananchi walivyopiga kura, sababu za ushindi au kushindwa kwa wagombea, wala kiwango ambacho wapiga kura walifuata ushauri huo.
WAKATI ULIOPITA · SASA · BAADAYE
Kutoka kwenye hotuba ya 2005 hadi tathmini ya uchaguzi
Maana ya nukuu hii inaweza kufuatiliwa kupitia mazingira ya uchaguzi ilipotolewa na maswali ya uwajibikaji wa kisiasa yanayoendelea kujadiliwa katika mifumo ya uchaguzi.
KABLA YA 2005
Mihula ya Uongozi
Mkapa aliongoza Tanzania kuanzia mwaka 1995 na akachaguliwa tena mwaka 2000. Katika kipindi hicho, uchaguzi wa vyama vingi ulikuwa sehemu ya mfumo wa kisiasa wa nchi. Historia hii ndiyo mazingira ya awali ya hotuba yake ya mwisho kuhusu uchaguzi na wajibu wa wananchi.
2005
Ujumbe kwa Wapiga Kura
Katika hotuba ya 30 Novemba, Mkapa aliwataka wananchi kutumia dhamiri na uhuru wao wa kuchagua. Alisisitiza kwamba uamuzi uzingatie sifa za mgombea na ubora wa chama chake, si zawadi au ahadi za kampeni pekee.
SASA NA BAADAYE
Ubora wa Tathmini ya Kisiasa
Kauli hii inaweza kutumika kama msingi wa kuuliza jinsi wapiga kura wanavyoweza kulinganisha wagombea na vyama kwa kutumia taarifa, sera, uwezo na rekodi zinazoweza kuchunguzwa. Kwa vizazi vijavyo, kumbukumbu za hotuba kama hii zinaweza kusaidia kuelewa namna viongozi wa nyakati tofauti walivyozungumzia wajibu wa mpiga kura.
MWANGWI WA KAULI KATIKA WAKATI WA SASA
Je, wapiga kura wana taarifa za kutosha kufanya uamuzi?
Hoja ya Mkapa inaweza kuendelezwa kwa kuuliza kama wapiga kura wanapata taarifa za kutosha kuhusu wagombea na vyama vyao kabla ya uchaguzi. Taarifa hizo zinaweza kujumuisha sera, mipango ya utekelezaji, uzoefu wa uongozi, uwazi katika kutoa maelezo na namna ahadi zinavyoweza kupimwa baada ya uchaguzi.
Kwa mtazamo huu, nukuu haiamui ni mgombea gani au chama gani kinapaswa kuchaguliwa. Inasisitiza umuhimu wa kuwa na msingi wa kufanya uamuzi. Ni jukumu la wapiga kura kuchunguza taarifa zinazopatikana, kulinganisha hoja na kufikia maamuzi yao wenyewe kwa uhuru.
KAULI KATIKA VITENDO
Wito wa kutumia haki ya kuchagua kwa dhamiri
Hatua iliyothibitishwa: Katika hotuba yake ya mwisho ya kitaifa ya 30 Novemba 2005, Mkapa aliwahimiza wananchi kutumia uhuru wao wa kuchagua na kupinga shinikizo linaloweza kuathiri uamuzi wao. Alisema kura ni ishara ya utu, dhamira na heshima ya mpiga kura, kisha akasisitiza kuchagua kwa kufuata dhamiri.
Uhusiano na kauli: Wito huo unaendana moja kwa moja na nukuu kuhusu kuchagua viongozi kwa kuzingatia sifa zao na ubora wa vyama vyao. Kauli zote mbili zinahusu wajibu wa mpiga kura kufanya uamuzi wake mwenyewe badala ya kuongozwa na shinikizo au zawadi za kampeni.
Muktadha wa wakati: Hotuba ilitolewa wakati Mkapa akiwa bado rais, muda mfupi kabla ya Uchaguzi Mkuu wa Desemba 2005 na mwisho wa mihula yake miwili ya urais.
Ushahidi: Taarifa ya The New Humanitarian iliyochapishwa tarehe 1 Desemba 2005 inaripoti hotuba hiyo na kunukuu wito wake kwa wananchi kuhusu uchaguzi, dhamiri na tathmini ya wagombea na vyama.
Taarifa hii inathibitisha kwamba Mkapa alitoa wito huo katika hotuba yake. Haithibitishi kwamba wapiga kura walifuata ushauri huo kwa kiwango fulani, wala kwamba kauli hiyo ilisababisha matokeo maalumu ya uchaguzi.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu ya Kiingereza imehifadhiwa kwa maneno yaliyotolewa katika taarifa ya The New Humanitarian ya tarehe 1 Desemba 2005. Tafsiri ya Kiswahili imewekwa kwanza kwa ajili ya wasomaji wa Maktaba. Maelezo ya tarehe 30 Novemba 2005 yanahusu siku ambayo hotuba ilitolewa; tarehe ya 1 Desemba ni tarehe ya kuchapishwa kwa taarifa ya chanzo. Uchambuzi unaofuata ni ufafanuzi wa Maktaba unaotofautisha maneno ya Mkapa na tathmini ya kihistoria ya kauli hiyo.
MAREJEO YA KIHISTORIA
Chanzo cha Nukuu
TAARIFA YA HABARI YA KIHISTORIA
Mkapa bows out with impassioned plea over HIV/AIDS
The New Humanitarian, 1 Desemba 2005. Taarifa inaripoti hotuba ya mwisho ya kitaifa ya Mkapa kabla ya Uchaguzi Mkuu wa Desemba 2005, ikijumuisha kauli kuhusu uhuru wa mpiga kura na uchaguzi wa viongozi kwa kuzingatia sifa zao na ubora wa vyama vyao.
Fungua chanzo cha awali
