MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS
Mkapa: Taasisi Imara na Mifumo Bora ni Urithi Unaovuka Kipindi cha Urais
“
TAFSIRI YA KISWAHILI
Binafsi, bila shaka ningependa kuacha taasisi imara na mifumo bora ya utendaji ambayo itaendelea kuwepo hata baada ya kumalizika kwa urais wangu.
ORIGINAL ENGLISH
On a personal level, I certainly would wish to leave in place strong institutions and established best practices that will outlive my Presidency.
Benjamin William Mkapa
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1995–2005
Tarehe
24 Oktoba 2002
Mahali
Dar es Salaam, Tanzania
Tukio / Hotuba
Hotuba ya uzinduzi wa East AFRITAC
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Kutoka kwenye msaada wa muda mfupi hadi kujenga uwezo wa kudumu
Tarehe 24 Oktoba 2002, Rais Benjamin William Mkapa alitoa kauli hii jijini Dar es Salaam wakati wa uzinduzi rasmi wa Kituo cha Usaidizi wa Kiufundi wa Fedha kwa Afrika Mashariki, kinachojulikana kama East African Regional Technical Assistance Center (East AFRITAC). Kituo hicho kilianzishwa kwa ushirikiano wa Shirika la Fedha la Kimataifa (IMF), nchi zinazoshiriki na washirika wa maendeleo, kwa lengo la kuimarisha uwezo wa nchi za Afrika Mashariki katika usimamizi wa uchumi na masuala ya fedha za umma.
Katika hotuba yake, Mkapa alieleza kuwa Tanzania ilikuwa imepiga hatua katika kurejesha utulivu wa uchumi na kutekeleza mageuzi ya kimuundo, lakini bado kulikuwa na changamoto katika uwezo wa wataalamu na taasisi za kusimamia uchumi. Alisisitiza kuwa msaada wa kiufundi uliotolewa kwa muda mfupi haupaswi kuwa mbadala wa kujenga uwezo unaoweza kudumu.
Ndiyo maana alielekeza hoja yake kwenye taasisi imara na mifumo bora ya utendaji ambayo ingeendelea kufanya kazi hata baada ya yeye kuondoka madarakani. Kauli hiyo haikuhusu urithi wa mtu binafsi pekee; ilihusiana na mjadala mpana kuhusu namna nchi zinavyoweza kujenga ujuzi, taratibu na uwezo wa ndani wa kusimamia maamuzi yao ya kiuchumi.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Kiongozi huondoka, lakini taasisi zinapaswa kuendelea kufanya kazi
Kiini cha kauli hii ni tofauti kati ya utendaji unaotegemea mtu na mfumo unaoweza kuendelea bila kumtegemea mtu huyo. Rais anaweza kuweka vipaumbele, kuanzisha mipango au kuhimiza mageuzi, lakini uimara wa matokeo hutegemea pia kama taasisi zina watumishi wenye ujuzi, taratibu zinazoeleweka, kumbukumbu za kitaasisi na uwezo wa kutekeleza majukumu yake kwa mwendelezo.
Maneno “strong institutions” yanasisitiza taasisi zenye uwezo wa kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi. Neno “established best practices” linaelekeza kwenye mbinu na taratibu bora za utendaji ambazo zimewekwa katika mifumo ya kazi badala ya kubaki katika uzoefu wa mtu mmoja au kutegemea maelekezo ya muda mfupi.
Kauli hii pia inatoa kipimo cha muda mrefu cha uongozi: si tu kile kinachofanyika wakati kiongozi yupo madarakani, bali pia kile ambacho kinaweza kuendelea kufanya kazi baada ya uongozi wake kumalizika. Hata hivyo, uwepo wa taasisi au taratibu pekee hautoshi; uwezo wake wa kufanya kazi kwa ufanisi unahitaji kuchunguzwa kwa kuangalia utendaji na matokeo yake.
MTAZAMO WA KIHISTORIA
Mageuzi ya uchumi yalihitaji pia mageuzi ya uwezo wa taasisi
Mwanzoni mwa miaka ya 2000, Tanzania ilikuwa ikiendelea na mageuzi ya uchumi na mifumo ya usimamizi wa fedha za umma. Katika mazingira hayo, uwezo wa kuandaa na kutekeleza sera za uchumi, kusimamia mapato na matumizi ya serikali, kuimarisha sera za fedha na kukusanya takwimu za kuaminika ulikuwa sehemu ya mahitaji ya kitaasisi.
Katika hotuba hiyo, Mkapa alikosoa utegemezi wa mara kwa mara kwa wataalamu wa nje kwa kazi ambazo zingeweza kuhitaji uwezo wa kudumu ndani ya taasisi za nchi. Hakukataa umuhimu wa ushirikiano wa kimataifa; badala yake, alisisitiza kuwa msaada huo unapaswa kuchangia kujenga uwezo wa kitaifa na kikanda wa kufanya maamuzi yenye maarifa.
Mtazamo huo uliendana na dhana kwamba ushirikiano wa kimataifa una manufaa zaidi pale unapowezesha taasisi za nchi husika kujenga utaalamu wao, kujifunza kutokana na uzoefu na kusimamia sera kwa uelewa wa mazingira yao. Hivyo, kauli hii inaunganisha suala la uendelevu wa taasisi na uwezo wa nchi kuongoza mwelekeo wa maendeleo yake ya kiuchumi.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Mwendelezo wa utendaji wa umma haupaswi kutegemea mtu mmoja
Kwa Tanzania, kauli hii inatoa msingi wa kutafakari namna taasisi za umma zinavyohifadhi ujuzi, kuendeleza watumishi, kusimamia kumbukumbu na kuhakikisha kuwa taratibu muhimu zinaendelea kutumika wakati wa mabadiliko ya viongozi. Taasisi inapokuwa na mifumo iliyo wazi na uwezo wa kitaalamu, mabadiliko ya uongozi yanaweza kufanyika bila kupoteza maarifa yote yaliyokusanywa katika kipindi kilichotangulia.
Hoja hii ni muhimu katika maeneo kama usimamizi wa mapato na matumizi ya serikali, sera za fedha, takwimu za taifa na utekelezaji wa mipango ya maendeleo. Maeneo hayo yanahitaji maarifa yanayojengwa kwa muda, utunzaji wa kumbukumbu na uwezo wa kuchambua taarifa kabla ya kufanya maamuzi.
Hata hivyo, uimara wa taasisi haupimwi kwa kuwepo kwa muundo wake pekee. Pia huhitaji kuangalia uwajibikaji, ubora wa huduma, ufanisi wa taratibu, uwezo wa kujirekebisha na namna taasisi inavyotekeleza majukumu yake kwa mujibu wa sheria. Kwa hiyo, kauli hii inafungua mjadala kuhusu ubora wa mifumo na matokeo yake, si mwendelezo wa taasisi kwa jina pekee.
KAULI KATIKA VITENDO
East AFRITAC: Hatua ya kujenga uwezo wa kiuchumi wa muda mrefu
HATUA
Tarehe 29 Aprili 2002, Rais Mkapa na Mkurugenzi Mkuu wa IMF, Horst Köhler, walitia saini makubaliano ya kuanzisha kituo cha AFRITAC nchini Tanzania. Kituo cha Afrika Mashariki kilizinduliwa rasmi Dar es Salaam tarehe 24 Oktoba 2002, siku ambayo Mkapa alitoa hotuba yenye kauli hii.
UHUSIANO NA KAULI
East AFRITAC iliundwa kusaidia nchi za Afrika Mashariki kuimarisha uwezo wa kitaalamu katika usimamizi wa uchumi na fedha. Katika hotuba yake, Mkapa alieleza wazi matarajio ya kituo hicho katika kujenga uwezo wa kitaifa na kikanda kwa muda mrefu. Huu ni uhusiano wa moja kwa moja wa kimuktadha kati ya wazo lililo katika kauli na madhumuni ya taasisi iliyozinduliwa.
MUKTADHA WA WAKATI
Kituo kilianzishwa katika kipindi ambacho nchi za Afrika zilikuwa zikiimarisha ushirikiano wa kikanda na kutafuta namna ya kujenga uwezo wa kusimamia sera za uchumi. East AFRITAC ilihudumia nchi sita: Eritrea, Ethiopia, Kenya, Rwanda, Tanzania na Uganda.
MATOKEO NA MIPAKA YA USHAHIDI
Uzinduzi wa kituo na mamlaka yake ya kujenga uwezo ni hatua inayoweza kuthibitishwa. Hata hivyo, uwepo wa East AFRITAC pekee hautoshi kuthibitisha kwamba taasisi zote za Tanzania zilipata uimara uliokusudiwa, au kwamba kauli ya Mkapa ndiyo iliyosababisha kuanzishwa kwake. Tathmini ya matokeo hayo inahitaji ushahidi tofauti kuhusu shughuli za kituo, msaada uliotolewa na mabadiliko yaliyopatikana katika taasisi zilizohusika.
MWENENDO WA MAANA
Wazo la taasisi imara katika wakati uliopita, wa sasa na ujao
Historia ya kauli hii inaeleweka vizuri kwa kuangalia mazingira yaliyoitangulia, hatua iliyokuwepo wakati ilipotolewa na maswali ambayo wazo lake linaibua kwa taasisi za leo na vizazi vijavyo.
KABLA YA 2002
Changamoto ya Uwezo wa Taasisi
Tanzania ilikuwa ikiendelea na mageuzi ya uchumi, huku serikali ikikabiliwa na hitaji la kuimarisha ujuzi na uwezo wa kitaalamu wa kusimamia sera. Ushirikiano wa kiufundi ulikuwa sehemu ya mchakato huo, lakini suala la kujenga uwezo wa kudumu lilibaki muhimu.
24 OKTOBA 2002
Kauli na Uzinduzi wa East AFRITAC
Mkapa alisisitiza umuhimu wa taasisi imara na mbinu bora za utendaji zinazoweza kuendelea baada ya urais wake. East AFRITAC ilizinduliwa katika tukio hilo ikiwa na jukumu la kusaidia kujenga uwezo wa kiuchumi katika nchi za Afrika Mashariki.
BAADA YAKE
Uendelevu Unaohitaji Tathmini
Kipimo cha wazo hili si tu kama taasisi iliendelea kuwepo, bali pia kama iliweza kuhifadhi maarifa, kuendeleza utaalamu na kutekeleza majukumu yake kwa ufanisi. Matokeo hayo yanahitaji kuchunguzwa kupitia kumbukumbu na tathmini za taasisi husika.
MWANGWI WA KAULI KATIKA WAKATI WA SASA
Je, mifumo ya taasisi inaweza kuendelea bila kutegemea viongozi binafsi?
Kauli hii inatoa msingi wa kuuliza kama taasisi za umma zina mifumo inayohifadhi maarifa na kuendeleza utendaji wakati wa mabadiliko ya uongozi. Swali hilo linaweza kuchunguzwa kwa kuangalia namna taratibu zinavyorekodiwa, watumishi wanavyopata mafunzo, taarifa zinavyotumika kufanya maamuzi na uwajibikaji unavyotekelezwa.
Katika usimamizi wa uchumi, mwendelezo huo una umuhimu wa pekee kwa sababu sera za fedha za umma, usimamizi wa mapato, takwimu na uchambuzi wa kiuchumi huhitaji uwezo unaojengwa kwa muda. Mabadiliko ya uongozi yanaweza kuleta vipaumbele vipya, lakini taasisi bado zinahitaji kuhifadhi ujuzi na kumbukumbu zinazosaidia maamuzi kufanywa kwa taarifa sahihi.
Huu ni mtazamo wa kutafakari unaotokana na hoja ya Mkapa, si hitimisho kwamba taasisi za sasa zinafanya kazi kwa kiwango fulani. Tathmini ya hali halisi inahitaji taarifa za utendaji, matokeo na uwajibikaji wa kila taasisi.
INACHOAKISI KWA VIZAZI VIJAVYO
Urithi wa uongozi hupimwa pia kwa kile kinachobaki kufanya kazi
Kwa vizazi vijavyo, kauli hii inaweka mbele swali la namna maarifa na uwezo wa kitaasisi vinavyoweza kuhifadhiwa kutoka kipindi kimoja cha uongozi hadi kingine. Historia ya maendeleo ya taifa haihusu tu maamuzi ya viongozi, bali pia namna taasisi zinavyobadilisha maamuzi hayo kuwa taratibu, uwezo wa kitaalamu na huduma zinazoweza kuendelea.
Wazo hili linaweza kutumiwa kutathmini kama mifumo iliyowekwa inaendelea kuwa na manufaa, kama inarekebishwa inapohitajika na kama taasisi zinaweza kujifunza kutokana na uzoefu wa zamani. Jibu lake halitokani na kauli pekee; linahitaji ushahidi unaoonyesha jinsi taasisi zilivyofanya kazi na matokeo yaliyopatikana.
Kwa mtazamo huo, kauli ya Mkapa inabaki kuwa rejea ya kihistoria katika mjadala kuhusu uendelevu wa taasisi, wajibu wa viongozi na umuhimu wa kujenga uwezo unaoweza kuvuka muda wa mtu mmoja madarakani.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu ya Kiingereza imehifadhiwa kwa maneno yaliyotolewa katika hotuba rasmi ya Rais Benjamin William Mkapa ya tarehe 24 Oktoba 2002. Maandishi ya Kiswahili ni tafsiri ya nukuu hiyo. Vichwa na maelezo ya uchambuzi ni tafsiri ya kihistoria ya Maktaba inayotegemea hotuba na taarifa za IMF kuhusu kuanzishwa kwa East AFRITAC. Uhusiano unaoelezwa kati ya kauli na kituo unahusu mada na mazingira yake ya kihistoria; hauchukuliwi kuwa uthibitisho kwamba nukuu yenyewe ilisababisha kuanzishwa kwa kituo au kwamba malengo yote ya ujenzi wa uwezo yalifikiwa.
MAREJEO YA KIHISTORIA
Vyanzo vya Nukuu na Muktadha
01
Hotuba ya Rais Mkapa katika uzinduzi wa East AFRITAC
Chanzo cha msingi cha nukuu, tarehe, mahali na maelezo ya Mkapa kuhusu kujenga taasisi imara na uwezo wa muda mrefu.
Soma hotuba rasmi ya IMF
02
Uzinduzi rasmi wa East AFRITAC
Taarifa ya IMF kuhusu uzinduzi wa kituo tarehe 24 Oktoba 2002, ushiriki wa nchi za Afrika Mashariki na madhumuni ya kituo.
Soma taarifa ya IMF
03
Makubaliano ya kuanzisha AFRITAC nchini Tanzania
Taarifa ya IMF ya tarehe 29 Aprili 2002 kuhusu makubaliano ya kuanzisha kituo cha usaidizi wa kiufundi wa kiuchumi Dar es Salaam.
Soma taarifa ya makubaliano
