MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS
Mkapa: Msamaha wa Madeni Lazima Ugeuke Kuwa Nafuu kwa Wananchi
Mnamo Septemba 1999, Rais Benjamin William Mkapa aliwasilisha mbele
ya Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa hoja ya kuhusisha unafuu wa madeni
ya nchi zinazoendelea na hatua za kupunguza umaskini. Kauli yake
ilisisitiza kuwa rasilimali zinazookolewa kutokana na huduma ya madeni
zinapaswa kusimamiwa kwa uwazi na kuelekezwa kwenye vipaumbele vya
kijamii, kwa ushiriki wa serikali, asasi za kiraia na nchi washirika.
“
TAFSIRI YA KISWAHILI
Tumeonyesha kwamba inawezekana kuunganisha moja kwa moja msamaha wa
madeni na mipango ya kutokomeza umaskini, kwa njia iliyo wazi na
inayowajibika, inayohusisha serikali, asasi za kiraia na nchi
zinazotoa misaada.
NUKUU YA ASILI KWA KIINGEREZA
“We have shown that it is possible to link debt relief directly to
poverty eradication initiatives in a transparent and accountable
manner that involves government, civil society and donor countries.”
Benjamin William Mkapa
Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
Tarehe
Septemba 1999
Mahali
New York, Marekani
Tukio / Hotuba
Mkutano wa Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa, kikao cha 54
MUKTADHA WA KIHISTORIA
Tanzania ilitafuta namna ya kupunguza mzigo wa madeni bila kuacha
huduma za msingi
Mwishoni mwa miaka ya 1990, madeni ya nje yalikuwa sehemu muhimu ya
mjadala kuhusu uwezo wa nchi zinazoendelea kugharamia maendeleo.
Fedha zilizotumika kulipa madeni zilipunguza nafasi ya bajeti
iliyoweza kuelekezwa kwenye huduma za umma, uwekezaji na programu
za kijamii. Tanzania ilikuwa miongoni mwa nchi zilizotafuta unafuu
wa madeni huku zikiendelea kushughulikia changamoto za uchumi na
umaskini.
Katika hotuba yake mbele ya Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa mnamo
Septemba 1999, Mkapa alizungumzia uhusiano kati ya mzigo wa madeni
na uwezo wa Tanzania kuendeleza huduma za jamii. Alieleza kuwa
Tanzania ilikuwa imeanzisha Multilateral Debt Relief Fund,
mfuko uliokusudiwa kusaidia kushughulikia madeni ya taasisi za
kimataifa na kuelekeza akiba iliyopatikana kwenye shughuli za
kupunguza umaskini, hasa elimu, afya na maji.
Taarifa iliyochapishwa na The New Humanitarian tarehe 24 Septemba
1999 iliripoti kuwa Mkapa aliomba nchi wafadhili ziunge mkono
mfuko huo. Kumbukumbu ya kikao cha Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa
nayo inaweka hoja hii ndani ya mjadala wa kimataifa kuhusu madeni,
ufadhili wa maendeleo na ulinzi wa matumizi ya kijamii.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Msamaha wa madeni una thamani zaidi unapopanua uwezo wa kuhudumia
wananchi
Hoja kuu ya kauli hii ni kwamba kupunguziwa deni si mwisho wa
mchakato wa maendeleo. Ni hatua ya kifedha ambayo manufaa yake
hutegemea jinsi serikali inavyosimamia rasilimali zinazopatikana
na kuziunganisha na mahitaji halisi ya wananchi.
Mkapa alitaja mambo matatu yanayohusiana: kupunguza umaskini,
uwazi na uwajibikaji, pamoja na ushiriki wa wadau mbalimbali.
Uwazi unahusu uwezo wa kufuatilia jinsi fedha zinavyotumika;
uwajibikaji unahusu wajibu wa kueleza na kutetea maamuzi ya
matumizi; na ushiriki wa serikali, asasi za kiraia na nchi
zinazotoa misaada unaonyesha umuhimu wa kuwa na uelewa wa pamoja
kuhusu matumizi yaliyokusudiwa.
Kauli hii haimaanishi kuwa msamaha wa madeni peke yake unaweza
kumaliza umaskini. Inasisitiza kuwa unafuu wa kifedha unapaswa
kuambatana na mipango inayotekelezeka, usimamizi wenye uwazi na
matumizi yanayoweza kufuatiliwa.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Mjadala wa madeni ulihusisha pia wajibu wa wadai na matumizi ya
fedha zilizookolewa
Katika miaka ya 1990, nchi nyingi zenye kipato cha chini zilikuwa
zikijadili namna ya kupata unafuu wa madeni kupitia mipango ya
kimataifa, ikiwemo Heavily Indebted Poor Countries Initiative
(HIPC). Mjadala haukuhusu kiwango cha deni pekee, bali pia masharti
ya kupata unafuu, muda wa utekelezaji na uwezo wa nchi husika
kuendeleza huduma za kijamii.
Katika hotuba yake, Mkapa alieleza msimamo wa Tanzania kwamba
unafuu wa madeni unapaswa kuendana na juhudi za maendeleo na
usiwe mbadala wa msaada mwingine wa maendeleo. Kwa hiyo, kauli
yake iliunganisha wajibu wa nchi zinazopokea unafuu wa madeni
kusimamia fedha kwa uwajibikaji na wajibu wa washirika wa
maendeleo kuchangia mazingira yanayowezesha maendeleo hayo.
Ni muhimu kuelewa kauli hii katika mazingira ya wakati huo.
Haikuwa madai ya kutenganisha Tanzania na ushirikiano wa
kimataifa, bali ilikuwa hoja kuhusu namna ushirikiano huo
ungeweza kusaidia nchi kuongeza uwezo wake wa kugharamia
vipaumbele vya kijamii.
UMUHIMU KWA TANZANIA
Uhusiano kati ya usimamizi wa madeni na huduma za wananchi
Kwa Tanzania, nukuu hii inahusiana na swali la msingi la usimamizi
wa fedha za umma: unafuu wa kifedha unapopatikana, ni kwa namna
gani unaweza kusaidia kufadhili vipaumbele vya taifa? Mkapa
alitaja elimu, afya na maji kama maeneo yaliyokusudiwa kunufaika
na rasilimali zilizookolewa kutokana na huduma ya madeni.
Kauli hii pia inaweka mkazo katika ufuatiliaji wa matumizi.
Kutenga fedha kwa sekta ya kijamii ni hatua moja; kufahamu
zilivyotumika, huduma zilizotolewa na wananchi walionufaika
kunahitaji taarifa za utekelezaji na tathmini. Hivyo, dhamira
iliyotajwa katika kauli inaweza kutathminiwa kwa kuangalia
nyaraka za bajeti, taarifa za matumizi na ushahidi wa huduma
zilizofikiwa.
Katika mjadala wa sasa kuhusu madeni ya taifa, hoja hii inaweza
kusaidia kuunganisha uamuzi wa kukopa au kulipa deni na swali
la namna fedha za umma zinavyogusa maisha ya wananchi. Hata hivyo,
tathmini ya hali ya sasa inahitaji takwimu na nyaraka za sasa;
kauli ya mwaka 1999 peke yake haitoshi kuonyesha matokeo ya
sera za madeni katika vipindi vilivyofuata.
KAULI KATIKA VITENDO
Mfuko wa unafuu wa madeni uliotajwa mbele ya Umoja wa Mataifa
HATUA
Katika hotuba yake ya Septemba 1999, Mkapa alisema Tanzania
ilikuwa imeanzisha Multilateral Debt Relief Fund ili
kusaidia kushughulikia madeni ya taasisi za kimataifa na
kuelekeza akiba iliyotokana na huduma ya madeni kwenye shughuli
za kupunguza umaskini, zikiwemo elimu, afya na maji.
UHUSIANO NA KAULI
Mfuko huo unahusiana moja kwa moja na wazo la kuunganisha
unafuu wa madeni na matumizi ya maendeleo ya kijamii. Katika
maelezo yake, Mkapa alisisitiza pia uwazi na uwajibikaji pamoja
na ushiriki wa serikali, asasi za kiraia na nchi wafadhili.
MUKTADHA WA WAKATI
Hatua hii ilitajwa katika hotuba ya Mkapa kwa Baraza Kuu la
Umoja wa Mataifa mnamo Septemba 1999, wakati Tanzania ilipokuwa
ikitafuta uungwaji mkono kwa mpango wake wa kushughulikia madeni
na kulinda matumizi ya kijamii.
MATOKEO YALIYORIPOTIWA
Kumbukumbu ya Umoja wa Mataifa na taarifa ya The New Humanitarian
zinaonyesha kuwa Mkapa aliwasilisha mfuko huo kama njia ya
kuelekeza rasilimali kwenye sekta za kijamii. Taarifa hizi
zinaunga mkono kuwepo kwa mpango na dhamira iliyoelezwa, lakini
hazitoshi peke yake kuthibitisha kiwango cha jumla cha fedha
kilichotumika au matokeo ya muda mrefu ya kila huduma.
MWENENDO WA MAANA
Kutoka mzigo wa madeni hadi uwajibikaji wa matumizi
Kauli hii inaweza kusomwa katika hatua tatu: changamoto
iliyokuwepo kabla ya hotuba, jibu la sera lililoelezwa wakati
huo, na maswali ambayo bado yana umuhimu katika usimamizi wa
fedha za umma.
KABLA YA KAULI
Mzigo wa madeni
Tanzania ilikuwa ikikabiliwa na shinikizo la huduma ya
madeni huku ikihitaji rasilimali za elimu, afya, maji na
shughuli nyingine za maendeleo. Mjadala wa unafuu wa madeni
ulihusisha namna ya kupunguza shinikizo hilo na kuendeleza
huduma za umma.
SEPTEMBA 1999
Mpango na uwajibikaji
Mkapa alitaja mfuko wa unafuu wa madeni na kueleza lengo la
kuunganisha rasilimali zinazookolewa na mipango ya kupunguza
umaskini. Uwazi, uwajibikaji na ushiriki wa wadau vilikuwa
sehemu ya hoja yake mbele ya Umoja wa Mataifa.
LEO
Kufuatilia matumizi
Kauli hii inatoa msingi wa kuuliza kama maamuzi kuhusu madeni
yanaambatana na taarifa zilizo wazi kuhusu matumizi ya fedha,
vipaumbele vya bajeti na huduma zinazotolewa. Majibu ya
maswali hayo yanahitaji nyaraka na takwimu za kipindi cha sasa.
BAADAYE
Matokeo yanayopimika
Kwa vizazi vijavyo, changamoto ni kuhakikisha kwamba
maamuzi ya kifedha yanapimwa kwa ushahidi: fedha zilipangwa
kwa matumizi gani, zilitumika vipi na zilisaidia kutoa
huduma zipi? Kumbukumbu za wazi zinaweza kusaidia kulinganisha
ahadi, matumizi na matokeo.
MWANGWI WA KAULI KATIKA WAKATI WA SASA
Unafuu wa kifedha unahitaji taarifa zinazoonyesha manufaa yake
Kauli ya Mkapa inaweka mbele uhusiano kati ya nafasi ya kifedha
ya serikali na huduma zinazopatikana kwa wananchi. Kupungua kwa
gharama za huduma ya madeni kunaweza kutoa nafasi zaidi ya
kugharamia vipaumbele vingine, lakini matokeo yake hutegemea
maamuzi ya bajeti, nidhamu ya matumizi, ubora wa utekelezaji
na mazingira mapana ya uchumi.
Kwa hiyo, kupima ufanisi wa mpango wa unafuu wa madeni kunahitaji
zaidi ya kutazama kiasi cha deni kilichopunguzwa. Kunahitaji
pia kuchunguza matumizi yaliyopangwa, fedha zilizotolewa,
huduma zilizofikiwa na namna taarifa hizo zilivyowasilishwa
kwa umma. Huu ndio uhusiano wa vitendo kati ya unafuu wa madeni
na uwajibikaji ambao kauli hii iliweka wazi.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu ya Kiingereza imewasilishwa kama ilivyotolewa katika
taarifa ya The New Humanitarian ya 24 Septemba 1999 na inalingana
na maandishi yaliyomo katika kumbukumbu ya kikao cha Baraza Kuu
la Umoja wa Mataifa. Tafsiri ya Kiswahili ni tafsiri ya maudhui
hayo kwa ajili ya wasomaji wa Maktaba; si maneno yaliyotolewa
kwa Kiswahili na Rais Mkapa.
Maelezo kuhusu mfuko wa unafuu wa madeni yanatokana na hotuba
na taarifa za kihistoria zilizoorodheshwa kwenye ukurasa huu.
Tofauti imehifadhiwa kati ya mpango uliotajwa, dhamira ya
kuelekeza rasilimali kwenye huduma za kijamii na matokeo ambayo
yanahitaji ushahidi wa ziada kuthibitishwa.
Rudi Ukurasa Mkuu wa Maktaba ya Nukuu za Marais
