MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS
Nyerere: Uhuru wa Mahakama Unaanzia Katika Uadilifu wa Mahakimu na Majaji
“
Uhuru wa mahakama utalindwa na mahakama yenyewe kutokana na uadilifu wao, ikiwa watu wataanza kupigia kele jambo fulani au hakimu/jaji fulani na mahakama ikapuuza kuchukua hatua, serikali hata kama itakuwa inatengeneza jambo la hatari kwa uhuru wa mahakama lazima iingilie kati
Mwalimu Julius Kambarage Nyerere
Tarehe
1981
Mahali
Arusha, Tanzania
Tukio / Hotuba
Ufunguzi wa Mkutano wa Majaji
Mada
Uhuru wa Mahakama na Uadilifu wa Maafisa wa Mahakama
MUKTADHA
Uadilifu wa Mahakama kama msingi wa kulinda uhuru wake
Nukuu hii inaweka suala la uhuru wa mahakama ndani ya
mazingira ya uadilifu wa majaji na mahakimu. Hoja kuu
inayojitokeza ni kwamba uhuru wa mahakama hauishii kwenye
kutengwa kwake na mihimili mingine ya dola; unahitaji pia
mfumo wa ndani unaoweza kutambua na kushughulikia mambo
yanayoweza kudhoofisha imani katika utoaji wa haki.
Katika kauli hiyo, Nyerere anaunganisha vipengele vitatu:
uadilifu wa maafisa wa mahakama, wajibu wa mahakama
kuchukua hatua pale kunapokuwa na malalamiko mazito, na
nafasi ya serikali pale kutokuchukua hatua kungeanza
kuhatarisha msingi wa uhuru wa mahakama.
Hivyo, kauli hii inazungumzia si tu uhuru wa taasisi ya
mahakama, bali pia wajibu wa wale wanaounda taasisi hiyo
kuutunza uhuru huo kupitia mwenendo wa kitaaluma na
uadilifu.
MAANA NA UJUMBE MKUU
Uhuru wa Mahakama unahitaji uadilifu unaoonekana katika utendaji
Kiini cha kauli hii ni kwamba mahakama haiwezi kutegemea
ulinzi wa kisheria pekee ikiwa ndani yake hakuna kiwango
cha uadilifu kinacholinda heshima na uaminifu wa taasisi.
Kwa mtazamo huo, wajibu wa kulinda uhuru wa mahakama
unaanza ndani ya mahakama yenyewe.
Kauli hiyo pia inaweka wazo la uwajibikaji karibu na uhuru.
Mahakama inapokuwa na utaratibu wa kushughulikia malalamiko
yanayohusu mwenendo wa jaji au hakimu, inajenga mazingira
ambayo uhuru wa maamuzi ya kimahakama unaenda pamoja na
viwango vya uadilifu vinavyotarajiwa kwa mwenye mamlaka ya
kutoa haki.
Sehemu ya pili ya kauli inafungua mjadala mpana zaidi:
serikali nayo ina wajibu wa kutambua hatari inayoweza
kujitokeza pale taasisi ya mahakama inaposhindwa kuchukua
hatua inayohitajika kulinda uadilifu wake.
MTIZAMO WA KIHISTORIA
Mjadala wa uadilifu, nidhamu na uhuru wa Mahakama katika Tanzania
Mjadala kuhusu uhuru wa Mahakama Tanzania una historia
ndefu katika kipindi cha baada ya uhuru. Katika maandiko
ya Nyerere kuhusu mahakama, uhuru wa mahakama ulihusishwa
na uwezo wa majaji na mahakimu kutoa maamuzi kwa kuzingatia
sheria na wajibu wao wa kimahakama.
Rekodi nyingine ya hotuba ya Nyerere kwa Majaji na Mahakimu
Wakazi mjini Arusha tarehe 15 Machi 1984 inaonyesha kwa
uwazi zaidi mjadala huo. Katika hotuba hiyo, Nyerere
alisisitiza kwamba ulinzi wa kanuni ya uhuru wa Mahakama
ulikuwa mikononi mwa Mahakama yenyewe, hususan majaji
wakuu, na akahusisha ulinzi huo na nidhamu na uadilifu wa
maafisa wa Mahakama.
Kwa hiyo, nukuu hii ya 1981 inaingia katika mjadala mpana
wa kipindi hicho kuhusu namna ya kujenga taasisi ya haki
yenye uadilifu, heshima ya kisheria na uwezo wa kujisimamia.
KAULI KATIKA VITENDO
Wazo la uhuru wa Mahakama lilivyoonekana katika ujenzi wa taasisi ya haki
Katika historia ya uongozi wa Nyerere, mjadala kuhusu
Mahakama haukuishia kwenye kauli za jumla kuhusu sheria.
Ujenzi wa mfumo wa Mahakama baada ya uhuru ulihusisha
pia kuimarisha uongozi wa ndani wa Mahakama na maendeleo
ya mfumo wa maafisa wa Mahakama wa Tanzania.
HATUA YA KIHISTORIA
1961–1970s
Kuendelea kujenga Mahakama ya Tanzania baada ya Uhuru
Baada ya uhuru, Tanzania iliendelea kujenga mfumo wake
wa Mahakama na kuongeza nafasi ya wataalamu wa Tanzania
katika ngazi za juu za Mahakama. Taarifa ya Mahakama ya
Tanzania inaonyesha kwamba mwaka 1963 Nyerere aliteua
majaji wawili waliokuwa miongoni mwa majaji wa mwanzo
wa Tanzania huru.
UHUSIANO NA KAULI
Hatua hiyo inaonyesha sehemu ya mchakato mpana wa
kujenga taasisi ya Mahakama ya taifa baada ya uhuru.
Katika muktadha wa nukuu, ujenzi wa taasisi hiyo
ulienda sambamba na mjadala kuhusu uadilifu wa maafisa
wa Mahakama na uwezo wa Mahakama kutekeleza jukumu lake
la kutoa haki.
MUKTADHA WA WAKATI
Kipindi cha baada ya uhuru kilikuwa cha kujenga taasisi
za taifa na kuongeza uwezo wa Watanzania kushika nafasi
za kitaalamu ndani ya mfumo wa serikali na Mahakama.
Mchakato huo uliendelea katika miongo iliyofuata.
MWENDELEZO WA KIHISTORIA
Katika hotuba yake ya 1984 kwa Majaji na Mahakimu Wakazi
Arusha, Nyerere aliendelea kusisitiza kwamba ulinzi wa
uhuru wa Mahakama ulihusisha nidhamu na uadilifu wa
ndani ya Mahakama. Rekodi hiyo inaonyesha mwendelezo
wa mjadala huo katika kipindi cha uongozi wake.
MSINGI WA KIHISTORIA
Rekodi za Mahakama ya Tanzania kuhusu maendeleo ya
taasisi ya Mahakama baada ya Uhuru, pamoja na kumbukumbu
ya hotuba ya Nyerere kwa Majaji na Mahakimu Wakazi Arusha
tarehe 15 Machi 1984.
KAULI HII KATIKA TANZANIA YA SASA
Uhuru wa Mahakama katika mfumo wa kikatiba wa sasa
Leo, mjadala wa uhuru na uwajibikaji wa Mahakama una nafasi
ndani ya mfumo wa kikatiba wa Tanzania. Ibara ya 107A
inaipa Mahakama jukumu la msingi la utoaji haki, na
Mahakama yenyewe inaeleza kwamba jukumu hilo linahusisha
utoaji wa haki bila upendeleo na kwa wakati.
Taarifa ya utendaji ya Mahakama ya Tanzania ya mwaka 2025
inaonyesha kwamba katika utekelezaji wa jukumu hilo,
Mahakama iliendelea kuangalia upatikanaji wa haki,
ufanisi wa taratibu na matumizi ya TEHAMA kama sehemu ya
kuboresha utoaji wa huduma za haki.
Kwa mtazamo wa sasa, nukuu hii kwa hiyo inaweza kusomwa
ndani ya mjadala mpana unaounganisha mambo mawili:
uhuru wa Mahakama katika kufanya kazi yake na viwango vya
uadilifu, uwajibikaji na nidhamu vinavyolinda imani ya
wananchi katika mfumo wa haki.
MWENENDO WA MAANA
Kutoka uadilifu wa ndani hadi urithi wa utawala wa sheria
1981
Msingi wa hoja
Kauli hii iliweka mkazo kwenye uhusiano kati ya
uadilifu wa maafisa wa Mahakama na ulinzi wa uhuru wa
Mahakama.
LEO
Uhuru na Uwajibikaji
Katika mfumo wa sasa, jukumu la Mahakama la kutoa haki
linaendelea kuambatana na misingi ya utoaji haki bila
upendeleo, kwa wakati na kwa mujibu wa Katiba na sheria.
KESHO
Urithi wa Utawala wa Sheria
Kwa vizazi vijavyo, umuhimu wa kauli hii unabaki katika
swali la msingi la taasisi: namna ya kulinda uaminifu
wa wananchi katika utoaji wa haki huku uhuru wa
kimahakama ukienda sambamba na uadilifu na uwajibikaji.
UFAFANUZI WA MAKTABA
Nukuu kuu imehifadhiwa hapa kama ilivyotolewa katika
mkusanyo uliowasilishwa kwa Maktaba, bila kubadilisha,
kufupisha au kuongeza maneno. Maelezo yanayofuata ni
uchambuzi wa kihistoria unaotenganisha maneno ya mtoa
kauli na matukio, taasisi na maendeleo yanayohusiana na
hoja ya nukuu.
