Utambuzi wetu wa familia ambayo sisi sote tunahusika nayo lazima upanuliwe zaidi—kuvuka kabila, jamii, taifa, au hata bara—na kuikumbatia jamii nzima ya wanadamu.
“Our recognition of the family to which we all belong must be extended yet further—beyond the tribe, the clan, the nation, or even the continent—to embrace the whole society of mankind. This is the only logical conclusion for true Socialism.”
Nukuu ya Kiingereza imewasilishwa kutoka katika waraka wa Nyerere wa mwaka 1962. Tafsiri ya Kiswahili iliyotangulia imehifadhiwa kama tafsiri ya nukuu, si kama maandishi ya awali yaliyoandikwa kwa Kiswahili.
Mwaka 1962, Julius Kambarage Nyerere alikuwa akifafanua msingi wa falsafa aliyoiita Ujamaa, katika kipindi ambacho Tanganyika ilikuwa imepata uhuru na ilikuwa ikitafuta misingi ya kuendesha maisha yake ya kisiasa, kijamii na kiuchumi. Waraka wake, Ujamaa: The Basis of African Socialism, ulijadili aina ya jamii ambayo maendeleo yake yangejengwa juu ya mshikamano na wajibu wa watu kwa wenzao.
Hoja ya Nyerere ilianzia katika wazo la familia pana. Katika maelezo yake, jamii za Kiafrika zilikuwa na mifumo ya maisha iliyotambua umuhimu wa watu kusaidiana na kutambua ustawi wa wengine. Alitaka msingi huo wa mahusiano upanuliwe ili uweze kueleweka na kutumika katika jamii ya taifa la kisasa, bila kufungwa na mipaka ya ukoo au kabila.
Hata hivyo, hoja yake haikuishia katika mipaka ya Tanganyika au Afrika. Nyerere alisisitiza kuwa mshikamano unaoishia katika mipaka ya taifa bado haujakamilisha mantiki ya falsafa hiyo. Kwa mtazamo wake, utambuzi wa udugu wa binadamu ulipaswa kuendelea hadi kuwahusisha watu wote, bila kujali wanatoka katika taifa au bara gani.
Ndiyo mazingira yanayofafanua uzito wa nukuu hii: ni sehemu ya maelezo ya msingi ya Nyerere kuhusu Ujamaa, si kauli inayohusu mahusiano ya kifamilia pekee.
Wazo kuu katika nukuu hii ni kupanua maana ya familia. Nyerere anaanzia katika uhusiano ambao watu wanauelewa kwa urahisi—familia—kisha anaupanua hadi kwenye jamii, taifa, bara na hatimaye wanadamu wote.
Neno familia hapa lina maana pana kuliko undugu wa damu. Linawakilisha namna ya kuishi inayotambua kuwa ustawi wa mtu mmoja haupaswi kutenganishwa kabisa na ustawi wa wengine. Kwa mantiki hiyo, mtu hapaswi kuwaona watu walio nje ya kundi lake kama wasiostahili kujaliwa au kusaidiwa.
Nyerere anaihusisha hoja hii na msingi wa Ujamaa. Kwa maelezo yake, Ujamaa haukuwa tu mpango wa kupanga shughuli za uchumi; ulihusisha pia mtazamo kuhusu mahusiano ya binadamu na wajibu wao katika jamii. Hivyo, namna mtu anavyowatendea wengine ilikuwa sehemu ya falsafa aliyokuwa akiieleza.
Kauli hii pia inaweka changamoto mbele ya utaifa wenye mipaka mikali: je, kujali maslahi ya taifa kunapaswa kumaanisha kutowajibika kwa binadamu wengine? Jibu linalojitokeza katika maandishi haya ni kwamba mshikamano wa kitaifa unaweza kuwa sehemu ya mshikamano mpana zaidi, badala ya kuwa mwisho wake.
Ufafanuzi wa falsafa, mazingira ya kihistoria na nafasi ya wazo hili katika mjadala wa Ujamaa na mshikamano wa binadamu.
Tanganyika ilikuwa katika hatua za mwanzo za kujenga taifa huru. Katika waraka wa 1962, Nyerere alieleza namna misingi ya mahusiano ya kijamii aliyohusisha na familia pana ingeweza kutoa msingi wa kuelewa Ujamaa katika jamii ya kisasa.
Wazo la familia pana ndilo kiini cha maelezo yake. Nyerere alitaka mshikamano usiwe wa watu wa kundi moja tu, bali uwe na upeo unaoweza kuhusisha jamii pana. Katika waraka huo, udugu wa binadamu unawekwa kama hitimisho la mantiki ya Ujamaa wa kweli.
Waraka huu ni ushahidi wa namna Nyerere alivyofafanua Ujamaa kama falsafa yenye upeo wa kijamii na kimataifa. Unasaidia kuelewa kwamba mawazo yake kuhusu Ujamaa yalihusu pia maadili ya mahusiano ya binadamu, si sera za ndani za Tanganyika pekee.
Nukuu hii inafungua mjadala kuhusu namna taifa linavyoweza kulinda maslahi ya wananchi wake na, wakati huohuo, kutambua utu na mahitaji ya watu walio nje ya mipaka yake. Swali hilo linaweza kuchunguzwa katika mahusiano ya kimataifa, ushirikiano wa kikanda na masuala ya kibinadamu.
Katika waraka wa mwaka 1962, Nyerere alieleza kuwa Ujamaa wa Kiafrika ulipaswa kutegemea misingi ya kijamii ambayo aliihusisha na maisha ya jadi ya Kiafrika. Alitofautisha mtazamo huo na mifumo ya mawazo iliyojengwa juu ya ushindani wa kitabaka na migogoro kati ya makundi ya kijamii.
Katika maelezo yake, familia pana ilikuwa kiungo muhimu kati ya mtu na jamii. Hata hivyo, hakutaka wazo hilo libaki ndani ya mipaka ya jamii ndogo. Alisisitiza kwamba misingi ya kujali wengine ingeweza kupanuliwa hadi kwenye taifa na kisha kwa wanadamu wote.
Ni muhimu kutofautisha falsafa iliyofafanuliwa katika waraka huu na historia nzima ya utekelezaji wa sera za Ujamaa baadaye. Maandishi yanaonyesha lengo la kimawazo alilolieleza Nyerere; tathmini ya jinsi sera zilizofuata zilivyotekelezwa na matokeo yake inahitaji ushahidi mwingine wa kihistoria.
Kwa hiyo, nukuu hii inafaa kusomwa kwanza kama sehemu ya historia ya mawazo ya kisiasa ya Tanganyika katika miaka ya mwanzo ya uhuru.
Kwa historia ya Tanzania, nukuu hii inasaidia kueleza namna Ujamaa ulivyowasilishwa kama falsafa iliyohusu mahusiano ya watu katika jamii. Wazo la familia pana lilitoa lugha ya kufafanua mshikamano ambao Nyerere alitaka uendelee kutoka katika mahusiano ya kijamii hadi katika maisha ya taifa huru.
Kauli hiyo pia inaonyesha kuwa katika fikra zake, kujenga utambulisho wa kitaifa hakukupaswa kuondoa uhusiano wa Tanzania na jamii pana ya Afrika au wanadamu wengine. Utaifa na udugu wa binadamu viliwasilishwa kama mawazo yanayoweza kwenda pamoja.
Katika Tanzania ya sasa, hoja hii inaweza kutumika kuchunguza uhusiano kati ya mshikamano wa ndani, ushirikiano wa kikanda na wajibu wa nchi katika masuala ya kibinadamu. Huo ni mtazamo wa kulitafakari wazo la kihistoria katika mazingira ya sasa, si madai kwamba nukuu yenyewe ndiyo iliyosababisha sera fulani ya leo.
Katika maandishi ya Ujamaa: The Basis of African Socialism, Nyerere alieleza kuwa Ujamaa haupaswi kueleweka kwa kufuata muundo wa kisiasa au kiuchumi pekee. Alisisitiza pia mtazamo unaowafanya watu wajali ustawi wa wenzao.
Kauli kuhusu familia nzima ya binadamu inaendeleza wazo hilo kwa kuonyesha upeo ambao mtazamo huo ulipaswa kufikia. Ikiwa mahusiano ya kijamii yanajengwa juu ya kutambua utu na ustawi wa wengine, basi mipaka ya kabila, taifa au bara haipaswi kuwa sababu ya kupuuza kabisa mahitaji yao.
Hapa, falsafa ya Nyerere inaonekana katika kuunganisha wazo la kijamii na wajibu wa kimaadili. Hoja yake si kwamba watu wote wana hali, maslahi au wajibu unaofanana katika kila jambo, bali kwamba tofauti hizo hazipaswi kufuta utambuzi wa ubinadamu wa pamoja.
Katika waraka huohuo wa mwaka 1962, Nyerere aliunganisha wazo la familia pana na imani iliyoelezwa katika misingi ya TANU: “Binadamu wote ni ndugu zangu, na Afrika ni moja.” Kauli hii inaweka wazo la udugu wa binadamu na umoja wa Afrika katika maelezo yake ya Ujamaa.
Uhusiano wa moja kwa moja ni wa kimawazo na wa maandishi: nukuu kuu na kauli kuhusu udugu wa binadamu zinapatikana katika mjadala huohuo wa Ujamaa. Zote zinasisitiza kupanua mshikamano zaidi ya kundi dogo la kijamii.
Waraka huo uliandikwa mwaka 1962, wakati Tanganyika ilikuwa katika hatua za mwanzo za kujenga taifa huru. Nyerere alikuwa akifafanua msingi wa falsafa ambayo alitaka itumike kuelewa jamii na maendeleo ya taifa.
Waraka huu unathibitisha kwamba Nyerere alieleza wazo hilo kwa maandishi. Hata hivyo, maandishi hayo pekee hayathibitishi kiwango ambacho wazo la udugu wa binadamu lilitekelezwa katika sera zote za serikali au katika matokeo ya kijamii. Tathmini hiyo inahitaji nyaraka na ushahidi wa ziada.
Maana ya nukuu hii inaweza kufuatiliwa kutoka falsafa iliyofafanuliwa wakati wa uhuru hadi maswali ya sasa kuhusu mshikamano na wajibu wa binadamu.
Nyerere alifafanua Ujamaa kwa kuanzia katika wazo la familia pana na kulipanua hadi kwenye jamii nzima ya binadamu. Hoja hiyo ilikuwa sehemu ya maelezo yake kuhusu msingi wa Ujamaa wa Kiafrika.
Nukuu hii inaweza kusaidia kutafakari namna Tanzania inavyoweza kuoanisha maslahi ya wananchi wake na ushirikiano na mataifa mengine. Pia inafungua mjadala kuhusu utu, mshikamano na wajibu katika masuala ya kijamii na kimataifa.
Kwa vizazi vijavyo, kauli hii inaweza kuwa nyenzo ya kuchunguza namna falsafa za kisiasa zinavyounganisha utambulisho wa taifa na wajibu kwa binadamu wengine. Tafiti na nyaraka za kihistoria zitaendelea kuwa muhimu katika kuelewa mawazo hayo na utekelezaji wake.
Umuhimu wa maandishi haya katika historia ya mawazo ya Nyerere unatokana na namna yanavyofafanua uhusiano kati ya Ujamaa na jamii ya binadamu. Familia pana haionekani kama kundi lililofungwa na mipaka ya ukoo, bali kama mfano wa mahusiano yanayoweza kupanuliwa hadi kwenye jamii pana zaidi.
Kwa mtazamo huo, mshikamano wa kitaifa haukuwa mwisho wa hoja yake. Nyerere aliuona kama sehemu ya mchakato mpana wa kutambua uhusiano wa watu na wajibu wao kwa wengine. Hili linasaidia kuelewa kwa nini waraka wa Ujamaa wa mwaka 1962 unahusu pia masuala ya utu na mahusiano ya kimataifa.
Urithi wa wazo hili unaweza kuchunguzwa kwa kulinganisha maandishi yake na hotuba, nyaraka na hatua za kisiasa za kipindi kilichofuata. Njia hiyo inaruhusu kutofautisha kile alichokiandika, alichokisimamia na matokeo yanayoweza kuthibitishwa kihistoria.
Funzo linaloweza kutolewa katika nukuu hii ni kwamba mshikamano wa jamii unaweza kuanza katika mahusiano ya karibu na kisha kupanuliwa ili kuhusisha watu wenye historia, utaifa na mazingira tofauti.
Kwa viongozi, wazo hili linafungua nafasi ya kutafakari namna maslahi ya taifa yanavyoweza kuendana na ushirikiano wa kimataifa. Kwa wananchi na vizazi vijavyo, linaibua swali la namna tofauti za kijamii na kitaifa zinavyoweza kuheshimiwa bila kupuuza utu wa watu wengine.
Hili ni funzo linalotokana na maana ya nukuu. Halimaanishi kwamba changamoto zote za mahusiano ya binadamu zinaweza kutatuliwa kwa kauli moja, bali kwamba wazo la udugu linaweza kutoa msingi wa kujadili namna watu na mataifa wanavyohusiana.
Tanzania ya leo ina mahusiano ya kijamii, kiuchumi na kidiplomasia na nchi nyingine. Kwa kuzingatia mazingira hayo, wazo la Nyerere linaweza kutumiwa kuchunguza namna ushirikiano wa kimataifa unavyoweza kwenda pamoja na kulinda maslahi ya wananchi wa Tanzania.
Katika masuala kama afya ya umma, elimu, mazingira, biashara na misaada ya kibinadamu, changamoto zinazovuka mipaka zinaweza kuhitaji ushirikiano baina ya mataifa. Hii ni mifano ya maeneo ambayo wazo la uwajibikaji unaovuka mipaka linaweza kutafakariwa; si madai kwamba nukuu ya mwaka 1962 ndiyo iliyosababisha hatua zozote za sasa.
Umuhimu wa kauli hii kwa sasa upo katika nafasi yake ya kusaidia mjadala kuhusu namna ya kuunganisha wajibu wa kitaifa na utambuzi wa mahitaji ya binadamu wengine, bila kufuta tofauti za majukumu, uwezo na maslahi kati ya mataifa.
Nukuu hii inatokana na waraka wa Mwalimu Julius K. Nyerere wa mwaka 1962, Ujamaa: The Basis of African Socialism. Kiini chake ni wazo kwamba utambuzi wa familia pana unapaswa kuvuka mipaka ya kabila, taifa na bara ili kuhusisha jamii nzima ya binadamu.
Maandishi ya Kiingereza ndiyo msingi wa nukuu; tafsiri ya Kiswahili imewekwa kwa ajili ya wasomaji wa Maktaba. Uchambuzi umetenganishwa na maneno ya awali ya Nyerere. Maelezo kuhusu utekelezaji wa mawazo haya yanapaswa kutathminiwa kwa kutumia ushahidi wa kihistoria unaohusika.
Maktaba ya Nukuu za Marais Tanzania ni hifadhi huru ya kumbukumbu na uchambuzi wa kihistoria; si chombo rasmi cha Serikali au Ikulu.
MAKTABA YA NUKUU ZA MARAIS TANZANIA ↗
Chagua Rais kutazama mkusanyo wa nukuu, kauli na fikra zake.
Chagua nukuu nyingine katika Maktaba ya Nyerere.
Mwalimu Julius Kambarage Nyerere (1922–1999) alikuwa mwalimu, mwanasiasa na Rais wa kwanza wa Tanzania. Aliongoza Tanganyika katika uhuru mwaka 1961 na kuwa Rais wa kwanza wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania mwaka 1964. Katika uongozi wake alisisitiza umoja wa Taifa, elimu, Kiswahili, Ujamaa na Kujitegemea, pamoja na mchango wa Tanzania katika ukombozi wa Afrika. Alistaafu urais mwaka 1985 na alifariki tarehe 14 Oktoba 1999.
SOMA ZAIDI →
